Bizancjum
Ustrój polityczny
Cesarz
Od VII w. nosił tytuł basileusa.
Absolutny władca z kompetencjami we wszystkich dziedzinach życia państwowego (ustawodawstwo, władza sądownicza, wojskowość, władza wykonawcza).
Pełnił funkcję głowy Kościoła. Utrwaliła się bowiem zasada wyższości władzy świeckiej nad duchowną, a cesarz miał wpływ na obsadę wszystkich stanowisk kościelnych.
Zgodnie ze zwyczajem wyznaczał za życia współrządcę, który po śmierci cesarza obejmował władzę, albo tylko wyznaczał swojego następcę.
Tą dziedziczność często naruszały przewroty pałacowe, a wpływ na obsadę tronu uzyskiwała armia albo dostojnicy nadworni.
Senat – sukcesywnie tracił swoje uprawnienia ustawodawcze i wykonawcze, a od IX w. przejął kompetencje rady królewskiej (konsystorza).
Administracja scentralizowana
Wielu urzędników podlegało bezpośrednio cesarzowi.
Rozrost aparatu administracyjnego na szczeblu centralnym.
Wszyscy urzędnicy podzieleni byli na rangi.
Wiele urzędów oraz godności tytularnych można było kupić.
4 logothetes – najwyżsi urzędnicy.
Naczelne miejsce zajmował naczelnik poczty, który z czasem zaczął pełnić funkcję ministra spraw wewnętrznych, zagranicznych i kanclerza państwa. Z tego powodu od X w. zaczął być nazywany wielkim logotetem.
Obok niego działali 3 logothetes:
minister skarbu
główny skarbnik wojskowy
minister dóbr państwowych
Nadzór nad skarbnikami pełnił główny kontroler.
Pozostali ważni urzędnicy centralni:
quaestor – zarządzał wymiarem sprawiedliwości
wielki domesticos – naczelny dowódca
minister marynarki
eparcha – administrator stolicy
Każdy z ministrów miał do pomocy biura – secreta (logothesia), wśród których najważniejsza była kancelaria cesarska.
Administracja lokalna
Połączenie władzy cywilnej z wojskową w administracji lokalnej ze względu na zewnętrzne zagrożenie państwa. Militaryzację administracji państwowej najwcześniej zaczęto w Azji Mniejszej, a następnie na innych terenach.
Na takiej zasadzie tworzono EGZARCHATY:
na terenie Włoch – siedziba w Rawennie
w Afryce – siedziba w Kartaginie
Egzarchaty dzieliły się na okręgi.
W VII w. dawne prowincję zastąpiły okręgi korpusów – TEMY (w X w. było ich 31), w których cała władza (cyw. i woj.) należała do stratega, który nosił tytuł patriciusa (był podporządkowany władzom centralnym).
Temy zgrupowane były w 2 dyrekcjach: wschodniej i zachodniej.
W mniejszych jednostkach podziału administracyjnego władze sprawowali dowódcy wojskowi (wyeliminowano bowiem prefektów i wikariuszy).
W miastach w końcu IX w. zanikały resztki samorządu.
Tereny przygraniczne podzielone zostały na mniejsze okręgi (kleizura), których centra stanowiły obronne zamki.
BIZANCJUM
Stosunki społeczne
Chłopi
VII w. – wielu popadło w zależność poddańczą.
VII/VIII w. – rozpowszechnienie zwyczaju nadawania chłopom ziemi w zamian za obowiązek służby wojskowej.
IX i X w. – proces feudalizacji wzmógł się. Drobną własność ziemską zagarniali możni, z kolei chłopi coraz powszechniej oddawali się w opiekę możnym.
Zobowiązani do świadczenia renty feudalnej i odbywania służby wojskowej.
Ziemię dzierżyli początkowo dożywotnio a następnie dziedzicznie.
Zwiększała się rzesza chłopów poddanych – paryków.
Wolna własność chłopska jednak całkowicie nie zanikła.
Pronoja – opieka
Rozwinęła się praktyka nadawania pustek a także ziem chłopskich dostojnikom w charakterze opieki (pronoji).
Uprawniony do sprawowania opieki uzyskiwał prawa sądowe i administracyjne nad chłopami zamieszkałymi na danym terenie.
W celu podniesienia poziomu gospodarczego władze dbały o stan rolnictwa.
Np. dla zasiedlania wyludnionych obszarów stosowano kolonizację wojskową oraz planowaną akcję przesiedleńczą.
Niewolnicy – występowali w znikomej ilości.
Miasta
Pomyślnie rozwijał się przemysł i handel.
Funkcjonowała struktura korporacji kupieckich i cechów, w których zgromadzeni byli wszyscy zajmujący się handlem i rzemieślnicy.
Objęto te organizację nadzorem i kontrolną państwa.
Sądownictwo: instancyjne. W temach sprawy cywilne rozstrzygał sędzia, a jego zwierzchnikiem był strateg (sprawy karne).
Armia
Oddziały wyborowe (stacjonowały w stolicy) i armia w prowincji.
Żołnierze otrzymywali ziemię w uposażenie.
Uzbrojenie na własny koszt.
Nie spełniła swoich oczekiwań instytucja pronoi – oparcia służby wojskowej na nadaniach ziemi możnym, którzy wystawić mieli w zamian oddziały zbrojne.
Wobec tego administracja egzekwowała opłaty przeznaczone na wynajęcie wojsk obcych.