Frankowie
Król
Czynniki, które wzmocniły autorytet władców frankońskich
Panowanie nad rozległymi obszarami dawnego cesarstwa.
Przejęcie licznych uprawnień należących wcześniej do cesarzy oraz domeny cesarskiej.
Od 774r. Karol W. tytułował się rex Francorum et Longobardorum ac patricius Romanorum.
Edykt Chlotara II
z 614r.
Wielka karta możnowładztwa frankońskiego:
Król uznał prawa i wolności Kościoła, w tym swobodę wyboru biskupów przez kler i ludność.
Znosił podatki uznane przez ludność za niesłuszne.
Przyznał ogólny immunitet.
Zrzekł się swobody wyboru hrabiów (hrabią od tej pory mógł być tylko możny, posiadający dobra na terenie hrabstwa).
Panowanie Karola Wielkiego
Wzmocnienie władzy królewskiej.
Walka króla z samowolą i nadużyciami możnych.
Rządy sprawował osobiście.
Za jego następców władza uległa osłabieniu.
Uprawnienia króla
Bannus królewski – prawo wydawania nakazów, których naruszenie powodowało kary pieniężne.
Był strażnikiem pokoju wewnętrznego (mir królewski). Wyjęcie kogoś spod miru było najcięższą karą – wyjęciem spod prawa.
Mógł niektóre osoby lub instytucje otoczyć szczególnym mirem – szczególna ochrona prawa.
Prawo wydawania ustaw – kapitularzy (nazwa pochodzi od capitula – ustęp, na który dzielił się akt). Kapitularzami mógł uzupełniać prawo zwyczajowe.
Dowódca nad wojskiem.
Najwyższy sędzia (bannus sądowy), mógł każdą sprawę przejąć do rozpoznania i nie był przy tym związany prawem szczepowym.
Odbierał przysięgę wierności od wszystkich.
Zasady następstwa tronu
Od czasów Choldwiga: zasada dziedziczności tronu, który dziedziczyli synowie zmarłego władcy, w razie ich braku, bracia zmarłego. Gdy było kilku uprawnionych do tronu, następował podział państwa na dzielnice.
Połowa VII w. – elekcyjność tronu, ograniczona do 1 rodu.
Od 751r. – dziedziczność z możliwością podziału państwa.
Koniec IX w. – wolna elekcja.
Administracja centralna
Dwór królewski – palatium
Ośrodek zarządu państwem.
Składał się z osób, które pozostawały pod szczególną ochroną prawną.
Wraz z królem przenosił się z miejsca na miejsce (państwo Franków nie miało stolicy).
Drużyna królewska
Przebywała na dworze, u boku króla.
Członkowie składali królowi szczególną przysięgę wierności.
Wielu z jej członków pełniło ważne funkcje państwowe.
Urzędy centralne miały charakter nadworny np. skarbik, stolnik (ten zajmował się także zarządem państwa).
Majordomus
Urząd obsadzany zgodnie z interesem możnowładztwa.
Kiedy państwo podzielone było na dzielnice, każdy z władców posiadał własnego majordoma.
W 2. połowie VI w. nastąpił wzrost znaczenia możnych, w tym majordomów.
Doszło nawet do tego, że majordomom wywodzącym się z rodu Arnulfingów udało się na terenie Austrazji doprowadzić w VII w. do dziedziczności tego urzędu – 613r.
Z tego rodu wywodził się Pepin Krótki, który w 751r. objął władzę królewską. Od tego czasu urząd majordoma, uznano za zagrożenie dla panującego i przestał istnieć.
Kompetencje:
Od VI w. przejął część funkcji stolnika, pozostawiając mu funkcje gospodarcze na dworze.
Został głównym doradcą króla i jego zastępcą.
Naczelnik drużyny książęcej.
Kanclerz
Kierował kancelarią królewską.
Zajął miejsce naczelnego referendarza.
Rekrutował się z duchownych.
Urząd w którym zatrudnieni byli fachowcy (obok kanclerza w kancelarii zatrudniono wielu pomocników).
Palatyn
Sprawował sądy w zastępstwie króla.
Z jego kompetencji wyłączone były sprawy zastrzeżone dla króla.
Zgromadzenie ludowe
Zgromadzenie wolnych – wiec
Odbywało się regularnie w marcu każdego roku.
Zebrani na nim wojownicy decydowali o wojnie, pokoju i wyborze króla.
Za Choldwiga utraciły na znaczeniu i z czasem zostały zastąpione.
Zgromadzenia zbrojnych
Dokonywano na nich przeglądów wojska.
Ogłaszano akty królewskie.
Niekiedy głosowano (aby nadać większą powagę rozporządzeniom króla).
Zebrania dostojników państwowych
Wzorowane na synodach kościelnych.
Wprowadzone przez Kazimierza Wielkiego, odbywały się na dworze.
Zwoływane przez króla 2 razy wyroki (jesienią i wiosną).
Zgromadzenia wiosenne był ważniejsze rozszerzone grono uczestników (także duchowni).
Kompetencje jak i tryb obrad nie były precyzyjnie określone.
Stanowisko uczestników nie wiązało króla.
Dopiero Ludwik Pobożny w 830r. zobowiązał się, że nie podejmie żadnej decyzji bez zgody możnych (bez której od teraz nie mógł wejść w życie żaden akt prawny króla).
Administracja lokalna
Ogólne informacje
Państwo dzieliło się na okręgi – hrabstwa, które rozpadały się z reguły na 4 mniejsze jednostki:
centeny (setnie) we wschodniej części państwa.
wikariaty w zachodniej części państwa.
W niektórych rejonach państwa istniały większe jednostki – województwa (dacatus), obejmujące kilka hrabstw, tworzone dla celów wojskowych.
Hrabia
- comes
Kompetencje sukcesywnie rosły: wojskowe, sądowe, administracyjne, policyjne i skarbowe.
Przewodniczył rokom sądowym hrabstwa.
Powoływał pod broń tamtejszą ludność i sprawował dowództwo.
Ściągał podatki.
Posiadał prawo do wydawania nakazów – bannus comitis. Za naruszenie których groziła kara grzywny.
Dochody czerpał z dóbr przydzielonych do urzędu oraz pobierał dla siebie 1/3 ściągniętych grzywien.
Od 614r. ich wybór przez króla został ograniczony do możnowładców posiadających dobra na terenie hrabstwa.
Z czasem (najpierw w zachodniej części państwa) urząd stał się dziedziczny. Od tej pory króla z hrabią łączył nie stosunek służbowy, lecz lenny.
Centenariusz – sołtys
Organ pomocniczy i wykonawczy hrabiego.
Od czasów Karola Wielkiego sołtys posiadał uprawnienia sądowe.
Wojewoda
– dux
Mianowany przez króla.
Dowódca wojsk hrabstw wchodzących w skład województwa.
Wojewodowie szczepowi
Na wschodnich terenach państwa wielu wojewodów przekształciło się w nich w VII w.
Uznawali zwierzchnictwo króla, ale byli dziedziczni, stąd w dużym stopniu niezależni.
Sprawowali na swoim terenie najwyższe sądownictwo i z tego tytułu pobierali grzywny.
Mianowali hrabiów.
Posiadali władzę ustawodawczą.
Zwoływali zgromadzenia.
Pozycją zbliżeni do króla. Karolingowie dążąc do zachowania spoistości państwa przystąpili do likwidacji wojewodów szczepowych co powiodło się ostatecznie w 2. połowie VIII w. Ponownie pojawili się w IX i X w. gdy na terenach wschodnich wygasła dynastia Karolingów.
Wysłannicy królewscy
Sądownictwo
Sąd setni – sądownictwo powszechne
Sądził w nim sędzia (thunginus), wybierany przez zgromadzenie z udziałem wolnej ludności.
Z osób uczestniczących w zgromadzeniu sędzia wybierał rachinburgów.
Wybierani zazwyczaj na 1 posiedzenie.
Organ pomocniczy.
Mieli przedstawić propozycje wyroku.
Co 6 tygodni – roki zwyczajne (wyłożone), 8-9 na rok.
Od połowy VI w. sądom przewodniczył hrabia (musiał objeżdżać centeny).
Roki nadzwyczajne (2 razy w miesiącu).
Udział ludności na rokach był obowiązkowy – za nieuczestniczenie groziły kary pieniężne (stanowiące źródło dochodów państwa).
Sądy dworskie
Podlegały im osoby zależne od możnych.
Dzięki immunitetom ich zasięg rozciągnął się do tego stopnia, że stały się równe sądowi centenariusza.
Orzekał: sam możny albo jego urzędnik – wójt.
Sąd królewski
Odbywał się w miejscu pobytu monarchy.
Przewodniczył mu król (w czasach Merowingów też majordomus).
Skład: asesorzy wywodzący się z otoczenia króla.
Od VII w. przewodniczył mu palatyn – z upływem czasu wyodrębnił się oddzielny sąd palatyna.
Mógł rozpoznać każdą sprawę.
Dopuszczalne były odstępstwa od zwykłej procedury na rzecz zasad słuszności.
Prawo ewokacji – król mógł wywołać każdą sprawę przed swój sąd.
Nieliczna grupa praw była zastrzeżona tylko dla króla (m.in. sprawy o naruszenie obowiązków urzędniczych, ucieczka z wojska).
Prawo reklamacji – posiadały je osoby zamożne lub cieszące się szczególną pozycją polityczną. Mogły domagać się, aby ich sprawa została przeniesiona z sądu powszechnego do sądu królewskiego.
Reformy Karola Wielkiego
I. Reforma administracyjna
Na terenach przygranicznych utworzono margrabstwa (marchie: duńska, windyjska, friulska, hiszpańska, bretońska) obejmujące większy teren niż hrabstwo.
Wysłannicy królewscy – missi dominici
Kontrolowali urzędników i czuwali nad sądownictwem.
Do każdego okręgu – po 2 wysłanników na okres 1 roku (1 świeckiego i 1 duchownego z osób spoza okręgu).
Otrzymywali, w których wymienione były obowiązki wysłanników.
M.in. kontrolowali czy nie doszło do bezpodstawnego zwolnienia ludności z obowiązku wojskowego i czy sądy stosują prawo.
Pewne sprawy mogli rozstrzygać sami w ramach oddzielnych roków sądowych.
W czasie trwania ich kadencji w okręgu mogło się odbyć 16 roków.
Rozpoznawali te sprawy, których hrabiowie nie umieli rozstrzygnąć lub rozstrzygnięcia odmówili.
Za następców K.W. wpływ na nominację uzyskali możni. Zaczęto wówczas wysłanników wybierać na stałe (wypaczenie instytucji).
Podział państwa na okręgi – missatica.
Margrabia
Mianował go król.
Szerokie kompetencje, zwłaszcza w dziedzinie wojskowości.
Mogli utrzymywać stosunki z państwami sąsiadującymi z marchią.
Na ludności marchii spoczywał głównie obowiązek obrony granic.
II. Reforma sądownictwa
K.W. chciał wyeliminować uciążliwości związane z obowiązkiem udziału wszystkich wolnych w sądach poprzez ograniczenie udziału ogółu tylko do niektórych sądów.
Ludzie wolni mieli uczestniczyć w posiedzeniach sądu 2-3 razy w roku na rokach głównych (placita generalia), którym przewodniczył hrabia. Rozstrzygano na nich najcięższe sprawy karne. Zagrożone karą śmierci lub cielesną, sprawy o wolność i nieruchomości (cause maiores).
Roki mniejsze
Odbywały się, co 14 dni pod przewodnictwem sołtysa, na którym ogół wolnych reprezentowali ławnicy.
Na rokach tych rozstrzygano sprawy mniejszej wagi (causae minores).
Ławnicy – byli nową instytucją.
Od dawnych przedstawicieli społeczności – rachinburgów różnili się tym, że ustanawiani byli w zasadzie dożywotnio lub na kadencję (rachinburgów wybierało zgromadzenie na 1 posiedzenie).
Wydawali wyrok wraz z sędzią (rachinburgowie tylko proponowali sędziemu osnowę wyroku).
Sądy gorącego prawa
Wszyscy wolni obywatele mieli obowiązek brać w nich udział.
III. Reforma wojskowa
Celem było umożliwienie odbywania służby wojskowej ludziom nieposiadającym majątku i wyeliminowania praktyki uchylania się od tej służby.
Obowiązek wojskowy uzależniony został od stanu majątkowego.
Każdy kto posiadał majątek wielkości 4 łanów lub majątek ruchomy o wartości równej wergeldowi przewidzianemu dla osoby, zobowiązany był osobiście do służby wojskowej.
Posiadający majątek mniejszy powinni łączyć się w grupy, aby łączny majątek stanowił wymagane minimum.
Należący do danej grupy winni dostarczać środki na uzbrojenie jednego spośród siebie.
Ubogich zobowiązano do pełnienie służby wartowniczej.
Jazdę wystawiali wasale wyposażeni w beneficja.
K.W. uczynił seniorów odpowiedzialnymi za służbę wojskową podległych im wasali. Przyznał im też prawo dowodzenia oddziałami własnych wasali.
Powołanie pod broń przez króla odbywało się za pośrednictwem seniorów.
IV. Reforma monetarna
Wprowadzenie srebrnej monety, podzielonej na stałe jednostki monetarne.
V. Reforma skarbowości
Zwiększyła się liczba posług na rzecz króla.
VI. Reforma szkolnictwa
Powstały nowe szkoły klasztorne i katedralne oraz szkoła pałacowa, w której naukę pobierali członkowie dworu. Kształcono w niej przyszłych urzędników państwowych.
FRANKOWIE
Odnowienie godności cesarskiej:
Sukcesy militarne i polityczne oraz pomoc jaką udzielał papiestwu znacznie podniosły pozycję Karola.
Czynniki te kierowały papieżem Leonem III, kiedy 25 XII 800r. koronował Karola w Rzymie na cesarza.
Koronacja ta została przez Bizancjum zaaprobowana dopiero w 812 (Michał I).
W akcie koronacji dostrzec można było przewagę władzy kościelnej (sacerdotium) nad świecką.
W ustroju politycznym wykorzystanych zostało wiele rzymskich zasad zarządu państwem.
Sięgnięto też do instytucji kościelnych, traktując je jako wzór, zwłaszcza dla zebrań nadwornych i sposobu kontrolowania administracji lokalnej.
Demokracja wojenna – dzięki niej państwo Franków odbiegało od wzorów antycznych i było typowym państwem patrymonialnym.
Władca traktował państwo jako własność (patrimonium), wobec tego wg swojego uznania dzielił państwo lub przekazywał terytoria tym, których zamierzał wynagrodzić.
Skarbowość:
Dochody z dóbr królewskich (fiskus) – źródło utrzymania króla.
Brak podatku powszechnego.
Podatki (pogłówny i gruntowy) płaciła tylko ludność rzymska.
Grzywny, kary pieniężne, cła, myta, opłaty targowe, regalia.
Zwyczaj składania królowi corocznych darów.
Liczne świadczenia w naturze np. budowa dróg.
Daniny płacone przez ludność podporządkowaną (m. karolińska).
Wojskowość
Do służby zobowiązani wszyscy wolni.
Zwolnienia były wyjątkowe (zły stan zdrowia, podeszły wiek, duchowni, gdy było kilku synów 1 z nich mógł pozostać w domu).
Niestawiennictwo karane grzywną.
Każdy wolny miał obowiązek uzbrojenia się i wyżywienia przez okres 3 miesięcy na własny koszt.
Rodzaj uzbrojenia zależał od przynależności do określonej grupy i posiadanego majątku.
Ludność szukała sposobu na uniknięcie obowiązku wojskowego (komendowała się instytucjami kościelnymi, oddawała się w niewole lub korzystała ze zwolnień jakich udzielał hrabia) – osłabienie siły militarnej.
Stosunki z Kościołem
496r. – przyjęcie chrześcijaństwa:
Król uzyskał poparcie Kościoła w walce z innymi szczepami germańskimi.
Kościół uzyskał znaczenie polityczne w państwie.
Uzyskiwał immunitety, od V w. wprowadzono obowiązkową dziesięcinę.
Ingerencja władców w wewnętrzne sprawy Kościoła:
Zwoływali synody.
Uchwały synodu wymagały zatwierdzenia króla.
Decydowali o obsadzaniu godności biskupa.
Wydawali kapitularze – ustawy dotyczące spraw Kościoła.
Od połowy IX w. Kościół zaczął się przeciwstawiać praktyce władców, zwłaszcza narzucaniu świeckich ustaw, stając na stanowisku, że nie wiąże go prawo świeckie.
Kościół jako instytucja podlegał prawu rzymskiemu (zasada: Ecclesia vivit lege Romana).
Domagał się aby w sprawach dotyczących duchowieństwa właściwe były sądy kościelne (zasada privilegium fori).
W IX w. jurysdykcja sądów kościelnych w zakresie osób świeckich rozszerzyła się i obejmowała takie sprawy jak: przeszkoda małżeńska, cudzołóstwo, kazirodztwo, ojcobójstwo i sprawy przeciwko religii.
Podział państwa frankońskiego
Przyczyny rozpadu:
Brak wewnętrznej spoistości pomiędzy poszczególnymi częściami państwa.
Tendencje odśrodkowe.
Zewnętrzne zagrożenie:
Północ – Normanowie
Południe – Saraceni
Rywalizacja synów królewskich o tron.
Odrębności gospodarcze, etniczne, językowe i prawne.
817r. – akt dotyczący następstwa tronu wydany przez Ludwika I Pobożnego:
Lotar (najstarszy) – uzyskał godność cesarską i pełnić miał zwierzchnictwo wobec pozostałych braci: Pepina i Ludwika.
Bracia mieli posiadać tytuły królewskie i być zależni od najstarszego z nich.
Zanim akt wszedł w życie doszło do zatargu pomiędzy Ludwikiem a jego synami, w związku z tym, że Ludwik zamierzał przyznać dzielnicę synowi z 2. małżeństwa – Karolowi.
Po śmierci Pepina w 838r. i Ludwika w 840r. doszło do konfliktu pomiędzy braćmi i zawarcia kompromisowego traktatu w Verdun w 843r.
Państwo podzielano na 3 części.
Lotar
Karol Łysy
Ludwik Niemiecki
Włochy
Terytoria na pn. od Alp między Skaldą, Mozą, Saoną, Rodanem a Renem
Fryzja
Ziemie na zachód od dzielnicy Lotara
Ziemie między Renem a Łabą
Dzielnica ta na podstawie traktatu w Meersen w 870r. uległa podziałowi pomiędzy Karola i Ludwika.
Późniejsze próby zjednoczenia państwa nie powiodły się.
Skutki rozpadu:
888r. – ustalił się podział na 3 państwa: Niemcy, Francję i Włochy.
Istniejący partykularyzm polityczny uległ spotęgowaniu przez partykularyzm gospodarczy. Pojawiły się włości-państwa należące do możnowładztwa.
Duchowieństwo objął proces zeświecczenia, wśród duchownych pojawiło się wielu wielkich właścicieli ziemskich.
Wzrost znaczenia urzędników prowincjonalnych.