Notatki na studia notatki i ściągawki

Geneza i treść państwa prawnego w I połowie XIX w.

Pojęcie „państwo prawne” (Rechtsstaat) pojawiło się w słowniku niemieckiej doktryny politycznej na początku XIX wieku.

Poszukiwanie źródeł idei państwa prawnego: Ideę państwa prawnego historycznie wywodzono z różnych źródeł, często bardzo odległych. M.in. została ona umiejscowiona w monarchii absolutnej we Francji w XVI w., kiedy to J. Bodin snuł rozważania na temat prawa i utożsamiał je ze sprawiedliwym rozkazem suwerena. Wg innych koncepcji genezy państwa prawnego szukać należy w ideologii niemieckiej doby reformacji a konkretnie w postanowieniach pokoju augsburskiego z 1555r., albo też w katolickiej doktrynie o powinnościach mo­narchy. Idei tej doszukiwano się też w: dziełach H. Grocjusza dziełach K. Monteskiusza zasa­dach ustroju angielskiego doktrynie J.J. Rousseau, dla którego źródłem prawa była wola powszechna w rozważaniach E. Kanta, który państwo oparte na ustawach przeciwstawiał państwu działającemu tylko na zasadzie władzy.

Robert von Mohl: Za twórcę terminu „państwo prawne” uważa się Roberta von Mohla, profesora prawa, liberała i polityka. W latach 30. XIX w. Mohl opublikował pracę pt. „Nauka policji zgodnie z zasadami państwa prawnego”. Mohl dokonał po­działu prawa państwowego na konstytucyjne i admi­nistracyjne. Prawa jednostki, zdaniem Mohla, przed ingerencją państwa zabezpieczać może prawo konsty­tucyjne, bowiem prawo administracyjne jako prawo niższego rzędu nie może w tej mierze stanowić dosta­tecznej gwarancji. Praca Mohla była jedną z ostat­nich prac niemieckich poświęconych nauce policji (czyli administracji). Pod wpływem popularności, jaką zdobyła konstrukcja państwa prawnego, pojęcie to zostało zastąpione terminem „prawo administra­cyjne”.

Zasady konstytucyjne składające się na koncepcję państwa prawne: Zostały sprecyzowane jeszcze w końcu I połowy XIX w. Elementy składające się na treść państwa praw­nego, przeciwstawianego państwu policyjnemu, które dominowało w XVIII w. Przede wszystkim na kon­cepcję państwa prawnego złożyły się zasady konsty­tucyjne pozwalające na zachowaniu ciągłości i spój­ności systemu prawa, takie jak: zasada wolności jednostki; zasada równości wobec ustawy, a w konsekwencji eliminacja wszelkich przywilejów; zasada kontroli (powołanie się na prawo podlega kontroli); zasada legitymowalności, która uzależniła oddzia­ływanie państwa na jednostkę od wyraźnych ze­zwoleń prawa; ponadto związanie działania władzy prawem i prawne uregulowanie stosunków między obywatelami i pań­stwem. Pozytywizm prawniczy

Przyjęcie zasad konstytucyjnych za podstawę koncepcji państwa prawnego zadecydowało, że kon­strukcja ta związała się ściśle z pozy­tywizmem prawniczym, kierunkiem, który pojawił się w połowie XIX w. w prawoznawstwie. W ujęciu teoretyków z XVII i XVIII w. pod­stawą kodyfikacji prawa oraz konstytucjonalizmu było prawo natury. Na prawa naturalne powoływała się amerykańska Deklaracja Niepodległości z 1776 r. oraz francuska Deklaracja Praw Człowieka i Obywa­tela z 1789 r. Prawo natury odegrało doniosłą rolę w krytyce państwa feudalnego i stanowej struktury społecznej, stąd też niepodzielnie towarzyszyło burżuazji w tworzeniu nowego ładu politycznego i spo­łecznego w I połowie XIX wieku.

Odejście od koncepcji prawa natury: Pod wpływem rozwoju nauk przyrodniczych i na­uki o społeczeństwie, a także w wyniku prze­mian społecznych (społeczeństwo nowożytne było w pełni ukształtowanym społeczeństwem burżuazyjnym) i polityczno-ustrojowych (organizacja pań­stwowa miała charakter kapitalistyczny), dawna kon­cepcja prawa natury przestała być aktualna. Stała się wręcz niebezpieczna dla państwa kapitalistycz­nego, zwłaszcza gdy podkreślała ideały demokracji. W związku z przemianami burżuazja opowiedziała się za utrzymaniem aktualnego stanu społeczno-po­litycznego, stała się siłą konserwatywną. Powodem tej przemiany była: dobra koniunktura ekonomiczna brak obaw po 1848r., że powrócą stosunki feudalne dążenie do przeciwstawienia się zorganizowa­nym ruchom robotniczym

Prawo uznane zostało za główny czynnik stabilizujący życie społeczne i ustrój państwa burżuazyjnego. Prawo wzmacniało autory­tet państwa, który w ówczesnym mniemaniu mógł skutecznie przeciwstawić się ruchom rewolucyjnym. Było to stanowisko sprzeczne z koncepcjami prawno-naturalnymi.

Przedstawiciele pozytywizmu prawniczego trak­towali prawo jako rozkaz zwierzchnika skierowany do obywatela pod groźbą sankcji w wypadku jego niewykonania. Prawo pozytywne tym samym zostało związane z suwerenną władzą. Najważniejszą dla po­zytywistów stała się pewność prawa, czyli możliwość stwierdzenia jakie normy obowiązują i czy są one eg­zekwowane przez państwo. W myśl tej koncepcji po­rządek prawny stoi ponad obywatelem, ponad władzą i państwem. Aparat państwowy jest związany wyda­nymi przez siebie prawami. Dla działań organów pań­stwa wymagana jest jako podstawa prawna ustawa, co w oznaczało uznanie przewagi parlamentu nad innymi organami.

Pages: 1 2 3 4