Ogólne zagadnienia feudalizmu
1. Pierwsze przejawy kształtowania się wielkiej własności ziemskiej
* Rozpad wspólnoty rodowej.
* Wzrost uprawnień gminy wiejskiej (merca), zwłaszcza o charakterze majątkowym.
* Często osoby majętne zrywały związki z rodem, aby uwolnić się od obowiązków wobec współrodowców.
* Rozwój własności indywidualnej.
* W Galii środkowej i południowej znajdowały się rozległe posiadłości latyfundystów uprawniane przez niewolników i kolonów. W miarę rozwoju tych majątków położenie chłopów frankońskich pogarszało się.
* Królowie przekazywali ziemie osobom duchownym oraz świeckim w zamian za zasługi, pełnienie funkcji państwowych i za służbę w drużynie.
2. Własność podzielona
* Ludy germańskie przejęły z prawa rzymskiego indywidualną własność ziemską, ale w odróżnieniu od Rzymu u Germanów zastosowano ograniczenia.
* Ziemie dziedziczyli synowie z wykluczeniem córek, w braku synów dalsi krewni, a czasem nawet sąsiedzi, co było przeżytkiem dawnej wspólnoty.
* W efekcie inaczej ukształtowało się pojęcie prawa własności, na co wpływ miały dawne zwyczaje i pojęcia germańskie.
* Germańskie posiadanie (gewere) nie było uzależnione od rzeczywistego dzierżenia nieruchomości, lecz wiązało się z koniecznością pobierania z niej pożytków.
* Dzięki temu na tej samej nieruchomości mogło istnieć jednoczesne posiadanie więcej osób:
* pan gruntu pobierał czynsz
* chłop czynszownik uzyskiwał plony z ziemi
* senior był uprawniony do korzystania z usług wasala
* wasal pobierał bezpośrednio pożytki z ziemi
* Wszystkie te podmioty były właścicielami (ale w różnym zakresie).
* Pan, senior własność zwierzchnia
* Chłop własność użytkowa
* Te 2 formy: własność zwierzchnia i użytkowa złożyły się na pojęcie feudalnej własności podzielonej.
3. Włość feudalna
* Włość pana (villa) stanowiła podstawową jednostkę feudalną, wydzielona z niej część przeznaczona była na potrzeby pana, pozostały areał dzielono na łany, które pan przekazywał w użytkowanie chłopom.
* Feudalna posiadłość ziemska obejmowała z reguły kilka włości, niekoniecznie w sąsiedztwie, składających się z 1-kilku osad wiejskich.
* Ziemie orne dzieliły się na 2 części: gospodarstwo pańskie – ok. ¼; resztę użytkowali chłopi prowadzący samodzielnie gospodarstwa, obciążone świadczeniami.
* Włość – 10-50 gospodarstw.
* Pewne obszary przeznaczone były do użytku wspólnego – łąki, lasy.
* System ten zwał się:
* Francja senioralny
* Anglia manoralny
* Niemcy władztwo gruntowe
VIlla odnośnie gospodarki naturalnej była samowystarczalna – upadek miast.
4. Własność Kościoła
* Kościół rozszerzał stan swojego posiadania wykorzystując wzrost religijności społeczeństwa oraz wiarę w zbawienie po śmierci w zamian za modlitwy duchowieństwa.
* Celowi temu służyła instytucja „darowizn dla zbawienia duszy”:
* Donatio post obitum – własność darowanej ziemi przechodziła na rzecz Kościoła po śmierci darczyńcy.
* Donatio reservato usufructu – prawo własności przeniesione było z chwilą dokonania darowizny, a darczyńca zachowywał ziemię w dożywotnim użytkowaniu.
* Donatio a die presente – darczyńca zabezpieczał sobie utrzymanie tylko na czas życia.
[Następna strona...]
5. Precaria
* Głównym powodem przekazywania ziem możnym świeckim albo Kościołowi było dążenie do uchylenia się od obowiązku służby wojskowej, bowiem tylko ludność zależna lub nieposiadająca majątku była wolna od obowiązków wojskowych.
* Instytucja precarium doskonale służyła uzależnianiu się.
* Nieposiadający gruntu zwracali się z prośbą o przekazanie mu gruntu w użytkowanie w zamian za czynsz lub inne usługi.
* Nadanie ziemi było początkowo ograniczone w czasie (5 lat) z czasem okres ten wydłużono, aż stało się dożywotnie (a nawet dziedziczne).
* Nadawanie ziemi miało formę odpłatną: za czynsz albo robociznę.
Trzy formy:
Precaria oblata Właściciel gruntu przenosił na rzecz możnego prawo własności, a otrzymywał użytkowanie tego gruntu, uwalniał się tym samym od służby wojskowej.
Precaria data Nadanie ziemi w użytkowanie bezrolnym, którzy nie posiadali ziemi.
Precaria remuneratoria Do przekazanej ziemi przez darczyńcę obdarowany dodawał własną ziemię i cały obszar przekazywał darczyńcy w użytkowanie.
Obdarowany feudał, zapewniał sobie uprawnianie ziemi, zwiększał obszar swoich włości, zaś z ziemi którą oddał w użytkowanie otrzymywał świadczenia w postaci czynszu albo robocizny.
6. Zanik wolnych chłopów
* Chłopi tracili na rzecz możnych zarówno ziemię jak i wolność osobistą (czasowo lub dożywotnio).
* Pojawiają się dodatkowe powody popadania w zależność: zadłużenie chłopów, z którego nie mogli się wypłacić lub za karę.
* IX w. – występowali jeszcze niewolnicy (osadzani na ziemi jako servi casati). Razem z kolonami przekształcili się w chłopów poddanych.
7. Stosunek poddańczy
* Stosunek pomiędzy właścicielem ziemskim a podporządkowaną mu ludnością.
* Cechy:
1. Chłop miał wyłączne prawo do użytkowania ziemi (dominium utile), a pan posiadał własność zwierzchnią (dominium directum).
2. Z tytułu użytkowania chłop zobowiązany był wielu świadczeń – renty feudalnej (w naturze, pieniądzu, dorobku).
3. Właściciel posiadał prawo własności do ziemi.
4. Właściciel w stosunku do chłopa posiadał szereg uprawnień, które do tej pory należały do władzy państwowej.
Stosunek lenny powstawał na podstawie kontraktu, w którym senior nadawał wasalowi ziemię w lenno w zamian za świadczenia z obowiązkiem wzajemnej lojalności.
*
o Zawarciu kontraktu towarzyszył ceremoniał, składający się z:
* Hołdu lennego (homagium) – wasal składał seniorowi przysięgę wierności.
* Inwestytury – senior wręczał wasalowi przedmiot symbolizujący lenno (np. miecz).
o Przedmiotem lenna były: ziemia, dochody z ziemi lub urzędy.
[Następna strona...]
8. Immunitet
* Instytucja umożliwiająca przeniesienie uprawnień państwowych na rzecz osób prywatnych.
Geneza:
* Jako zwolnienie od ciężarów na rzecz państwa i podatków znany był w Cesarstwie Rzymskim, gdzie obejmował domenę cesarską.
* Cesarze rozszerzali jego praktyczne zastosowanie obdarzając immunitetem dobra kościelne.
* Ziemie objęte immunitetem przejęli później Frankowie, którzy respektowali już istniejące prawa.
* Potwierdził je Edykt Chlotara II z 614r.
* Od V w. władcy frankońscy sami zaczęli stosować tą formę uprzywilejowania możnych.
Treść:
* Na jego podstawie urzędnicy królewscy nie mieli wstępu w charakterze urzędowym na teren objęty immunitetem celem odbywania sądów lub ściągania danin, grzywien, wyznaczania ręczycieli, stosowania przymusu.
Immunitet ekonomiczny
* Uprawnienia przysługujące dotąd władzy publicznej przejmował obdarzony immunitetem. Dochody z sądów i podatki od ludności stawały się teraz dodatkowym źródłem dochodów dla niego.
* Dla wykonania swoich uprawnień uprzywilejowany wprowadzał własny aparat patrymonialny.
Immunitet sądowy
* Dla sprawowania sądownictwa wyznaczał najczęściej własnego urzędnika – sędziego (iudex) lub wójta (advocatus).
* Uprawnienia pana immunitetowego w zakresie sądownictwa obejmowało pierwotnie tylko drobne sprawy cywilne i karne (cause minores).
* Pozostałe sprawy należały do właściwości sądu królewskiego, z tym, że pozwanie do niego następowało za pośrednictwem możnego.
* Z czasem zakres immunitetu sądowego rozszerzył się na sprawy większej wagi.
Skutki stosowania:
* Decentralizacja władzy.
* Rozkład aparatu skarbowego i sądowego.
* Ograniczenie dochodów tylko do domeny królewskiej, co nie wystarczało na pokrycie potrzeb państwowych.
* Dlatego władcy zmuszeni byli poszukiwać dodatkowych dochodów w postaci podatków odwoływanie się do zgody stanów. Tym sposobem powstał nowy czynnik władczy – reprezentacja stanowa.
9. Komendacja
* Instytucja oddawania się w opiekę.
* Zubożali oddawali się w opiekę do możnych i w zamian za utrzymanie zobowiązywali się do posłuszeństwa i różnorodnych posług.
* Dokonywano jej wg ustalonej formuły – wasal klęcząc wkładał ręce w dłonie seniora i składał mu przysięgę wierności.
Rozwiązanie stosunku wasal-senior
* Stosunek taki był dożywotni i nierozerwalny o ile wasal otrzymał od seniora dar.
* Mógł być rozwiązany tylko za zgodą seniora.
* Wasal mógł zerwać stosunek jednostronnie, tylko wtedy, gdy senior nie wywiązał się ze swoich obowiązków:
* naruszył spokojne posiadanie ziemi przekazanej wasalowi
* nastawał na życie lub zdrowie wasala
* naruszył cześć lub honor wasala lub jego rodziny
10. Beneficjum
*
o Nadanie ziemi z inicjatywy pana świeckiego lub Kościoła.
o Z czasem dokonano zróżnicowania: beneficjum to nadanie ziemi głównie w zamian za usługi wojskowe w odróżnieniu do precarium – nadanie ziemi za czynsz lub inne usługi.
*
o Aby zwiększyć liczbę wasali oraz zapewnić im materialne podstawy tak by mogli wypełnić obowiązek wojskowy, seniorzy nadawali im ziemię.
o Cel beneficjum był podobny do celu komendacji przez co od IX w. te instytucję się zlały i wykształciło się lenno, zwane od X w. feudum.
o Obdarzony ziemią nie mógł nią swobodnie dysponować więc nie była to pełna własność.
*
o Pierwotnie dożywotnie.
o Stosunek senior-wasal gasł po śmierci 1. z nich. Z czasem ziemie dziedziczyli potomkowie wasala a dopiero w razie ich braku ziemia wracała do seniora.
o Następnie ustaliła się praktyka, że wasal mógł oddać część lenna w podlenno (musiał jednak pozostawić sobie część, wystarczającą do wykonywania jego obowiązków lennych).
o IX w. – uznano za obowiązek nadanie przez seniora beneficjum synowi zmarłego wasala termin 1 rok i 1 dzień.
o W rezultacie o ile beneficjum było dożywotnie, to lenno stało się dziedziczne.
o Przymus nadawczy lenn – wykształcił się w niektórych państwach (np. Niemcy), wymagano aby w ciągu 1 roku i 1dnia lenno zostało odnowione.
o Dziedziczność lenna doprowadziła do dziedziczności nadawanych jako lenno urzędów i praw zwierzchnich.
o Przy dożywotnim beneficjum, prawo własności pozostawało przy seniorze, wasal przejmował ziemie tylko w użytkowanie.
11. Dziedziczenie lenna
*
o Fraragium – lenno dziedziczy najstarszy syn. Pojawiał się wtedy problem uposażenia pozostałych synów.
o Paragium – lenno wewnętrznie podzielone pomiędzy braci, reprezentowanych na zewnątrz przez najstarszego z nich.
*
o Kiedy nie było męskich potomków lenno dziedziczyły kobiety, a senior dobierał im męża.
o Małoletniego wasala senior często brał na dwór i tam sprawował nad nim opiekę i dbał o jego wychowanie.
12. Alienacja lenna
*
o Pierwotnie była możliwa za zgodą seniora, z czasem możliwa stała się swobodna dyspozycja (senior miał jednak prawo pierwokupu).
o Nowy nabywca zobowiązany był do złożenia seniorowi hołdu oraz opłaty.
o W niektórych krajach wasale posiadali możliwość sprzedaży lenna osobie trzeciej. Nigdy nie mogli jednak rozporządzać lennem na wypadek śmierci (różnica z własnością alodialną).
[Następna strona...]
miotem lenna były: ziemia, dochody z ziemi lub urzędy.
13. Obowiązki wasala i seniora
Obowiązki wasala:
* służba wojskowa – auxilium
* służba 40 dni w roku
* kawalkata – obowiązek stawienia się na krótką wyprawę na każde wezwanie seniora
* stróża – służba na zamku
* służba dworska
* udzielanie seniorowi rady – consiulium
* uczestniczenie w naradach i sądzie lennym
* świadczeń finansowych w określonych wypadkach
* odnowienie lenna
* wykupienie seniora z niewoli
* gdy najstarszy syn seniora jest pasowany na rycerza
* gdy najstarsza córka seniora wychodzi za maż
* gdy senior zamierzał wziąć udział w wyprawie krzyżowej
Obowiązki seniora:
* lojalność wobec wasala
* zapewnienie wasalowi spokojnego posiadania nadane mu ziemi
* zapewnienia opieki (w tym sądowej)
14. Felonia
* Niewywiązanie się z obowiązków – wiarołomstwo.
* Gdy dopuścił się jej wasal – konfiskata lenna.
* Gdy dopuścił się jej senior – rozwiązanie stosunku lennego.
* Decyzję podejmował sąd parów.
15. Grupa i hierarchia lenna
* Każdy senior mógł posiadać kilku wasali.
* Senior i jego wasale tworzyli grupę lenną, której członkowie zwali się parami.
* Społeczeństwo było zhierarchizowane: król wasale bezpośredni wasale I stopnia (…) stopnia chłopi (związani stosunkiem poddańczym).
* Hierarchia nie była prosta i przejrzysta.
* Upowszechniały się stosunki lenne wielokrotne – komplikował się problem dochowania wiary kilku seniorom; różne metody rozwiązania tego problemu – 1 senior miał pozycję uprzywilejowaną.
* Priorytet przyznawano seniorowi, który dał największe lenno.
* Priorytet przyznawano seniorowi, któremu wasal złożył najwcześniej hołd (Włochy).
* Priorytet przyznawano seniorowi, któremu wasal złożył hołd specjalny (Francja).
16.
Systemy lenne
System frankoński Francja Niemcy
* Struktura lenna oparta na zasadzie: „wasal mojego wasala nie jest moim wasalem” (homo hominis mei homo non est).
* W praktyce prowadził do dezintegracji państwa, ponieważ królowi podporządkowani byli tylko bezpośredni lennicy.
System normandzki Anglia
* Struktura lenna oparta na zasadzie: „wasal mojego wasala jest moim wasalem”.
* Umożliwiał centralizację pastwa, król mógł pobierać opłaty od podlenników.
* W stosunku do bezpośrednich wasalów królowi przysługiwało prawo zatrzymania lenna na okres 1 roku po śmierci wasala i pobierania z niego dochodów.
System longobardzki Włochy
* Odrębności spowodowane znacznym rozwojem gospodarki towarowo-pieniężnej.
* Przy nadawaniu lenna wasal składał tylko przysięgę wierności (brak było hołdu).
* W prawie spadkowym wszyscy synowie mieli równe prawa do spadku (co prowadziło do rozdrobnienia lenn).
* Dopuszczalna była alienacja lenna (w całości lub w części). Początkowo za, a z czasem bez zezwolenia pana.
* Ziemia mogła stać się przedmiotem obrotu. Ze względu na rozdrobnienie lenn drobni rycerze nie byli w stanie utrzymać się ze swoich posiadłości. Przenosili się więc do miast gdzie wykonywali zajęcia miejskie co zbliżało ich do grupy kupców.
Z czasem instytucja lenna zaczęła upadać (utrzymała się tylko jako specyficzny typ własności ziemskiej), przyczyny:
* utrata znaczenia służby lennej na rzecz wojsk najemnych
* doszło do pokonania procesu rozdrobnienia feudalnego i zjednoczenia państwa pod silną wodzą króla