Państwa despotyczne
EGIPT
Nomy – pierwsze większe jednostki terytorialne w dolinie Nilu, stanowiły samodzielne państewka. ich stolicą był gród.
Stosunki społeczne
* Cała ziemia uchodziła za własność faraona, który nadawał ją kapłanom, dostojnikom państwowym i wojskowym.
* Część tej ziemi użytkowały gminy chłopskie w zamian za to, co roku płaciły daniny.
Kapłani
* Kapłani dysponowali wielkimi majątkami, które należały do świątyń.
* Ze względu na fakt, że posiadali największą wiedze potrzebną do prowadzenia prac nawadniających, cieszyli się dużym autorytetem i znaczeniem w państwie.
* Stan zamknięty, przynależność od II tyś. p.n.e. stała się dziedziczna.
Urzędnicy
* Urzędnicy podzieleni byli na wyższych i niższych.
* Stan zamknięty, przynależność dziedziczna.
Żołnierze
* Wysoki status społeczny i przywileje uzyskali w związku z rolą armii w polityce ekspansywnej.
* Za zasługi uzyskiwali ziemię.
* Stan zamknięty.
Chłopi
* Zatrudniani w wielu pracach publicznych.
* Ziemię uprawiali w ramach wspólnot gminnych i świadczenia na rzecz faraona uiszczali solidarnie lub dzierżawili grunty kapłanów i urzędników świeckich i w tym wypadku zobowiązani byli do świadczeń zarówno na rzecz faraona jak i właściciela gruntu.
* W okresie nowego państwa umożliwiono chłopom dziedziczenie dzierżawienie ziemi.
* Nie mogli opuszczać swojej ziemi bez zezwolenia.
* Za niewypełnienie świadczeń chłopów poddawano karze.
* Świadczenia uiszczane były w naturze.
Kupcy i rzemieślnicy
* Nie posiadali praw.
* Pracowali w przedsiębiorstwach nadzorowanych przez urzędników państwowych.
Niewolnicy
* W większości byli własnością państwa, urzędników lub świątyń.
* Pochodzili głównie z wypraw wojennych lub byli kupowani poza granicami państwa, od VIII w.p.n.e. także ludzie którzy nie spłacili swoich długów.
Ustrój polityczny
Administracja centralna
Faraon
* Władza faraona obejmowała ustawodawstwo, wojskowość i sądownictwo (w najwyższej instancji).
* Otaczany boską czcią.
Wezyr
* Najwyższy dostojnik po faraonie.
* Godność ta istniała od połowy III tyś. p.n.e.
* Pierwotnie wezyrem był następca tronu, z czasem była to osoba spoza kręgu rodzinnego faraona.
* Kompetencje: administrowanie krajem przy pomocy urzędników zorganizowanych w rozbudowanych aparat.
Administracja lokalna
* Należała do urzędników – nomarchów, którzy zarządzali powiatami – nomami w dziedzinie gospodarczej, finansowej.
* Sprawowali także sądownictwo.
* Pochodzili z nominacji faraona.
* Wynagrodzenia pobierali w naturze.
* Do dużego znaczenia dochodzili w okresach osłabienia wewnętrznego państwa.
* Obok lokalnych urzędników administracyjnych funkcjonowali także specjalni urzędnicy przewidziani do nadzorowania prac publicznych.
Sądownictwo
* Lokalne należało do nomarchów.
* Wyższe sprawował Trybunał Sześciu Izb Sądowych, któremu przewodniczył wezyr.
* Najwyższym sędzią był faraon, który każdą sprawę mógł sądzić osobiście lub też zmienić każdy wyrok.
* Sprawy szczególnie niebezpieczne dla państwa lub władzy podlegały wyłącznie sądowi faraona.
Administracja skarbowa
* Bardzo rozbudowana.
* Na czele stał naczelny skarbnik, któremu pomocą służyli 2 podskarbi.
* W terenie przymusowym ściąganiem danin zajmowała się policja.
* Daniny i podatki płacono w naturze.
Wojskowość
* Pierwotnie ograniczone tylko do gwardii przybocznej faraona.
* W razie potrzeby zwoływano pospolite ruszenie złożone z chłopów.
* W nowym państwie pojawiła się stała armia.
* Dostojnicy wojskowi często wywierali wpływ na ważne sprawy państwowe.
[Następna strona...]
1. MEZOPOTAMIA
Stosunki społeczne
* Obok własności prywatnej istniała własność publiczna: gmin, monarchy, przy czym własność państwowa nie miała takiego znaczenia jak w Egipcie.
* Rosła natomiast własność indywidualna: króla, świątyń i prywatnych osób w związku z coraz częściej stosowaną praktyką przenoszenia prawa własności zbiorowej na rzecz określonych osób. Dowodem przeniesienia własności były kamienie – KADURRU, które były dokumentami stwierdzającymi prawo do gruntu.
* Cześć ziemi oddawana była rolnikom w dzierżawę – ILKUM. W zamian za osobistą służbę i opłaty. Ilkum było dziedziczne i niezbywalne.
* Kapłani odgrywali bardzo dużą role w państwie w życiu politycznym i gospodarczym.
Podział ludności świeckiej:
* AWILUM
o pełnoprawni obywatele
o z tej grupy wywodzili się dostojnicy państwowi
o wielcy właściciele ziemscy, kupcy i rzemieślnicy
* MUSZKENUM
o głównie dzierżawcy ziem
o grupa posiadała prawa cywilne, pozbawiona była praw politycznych
o prawdopodobnie zaliczała się też do tej grupy podbita ludność autochtoniczna i wyzwoleńcy
* WARDUM (amtum) – niewolnicy
o niewolnik mógł się wykupić z niewoli
o niewola wojenna i urodzenie
o w niewole można było popaść także za długi lecz ten rodzaj niewoli nie mógł trwać dłużej niż 3 lata.
Ustrój polityczny
Administracja centralna
* Monarcha – patesi panował na terenie swojego księstwa, posiadał władzę ustawodawczą, wojskową sądową i administracyjną.
* Kiedy drogą podboju opanował inne państewka i jego władza obejmowała większe terytorium, zwano go LUGALEM – wielkim człowiekiem.
* Pierwotnie władca przyjmował tytuł bóstwa i utożsamiano go z Bogiem.
* Od II tyś. p.n.e. władcy nie byli już uważani za bogów lecz za wybrańców bóstw na ziemi.
* NUBANDA – zarządzał dworem i sprawami ogólnopaństwowymi. Pierwotnie był naczelnym dowódcą wojskowym i rozporządzał dochodami państwa.
Administracja lokalna
* W miarę rozwoju terytorialnego państwa następowała rozbudowa aparatu administracyjnego zarówno na szczeblu centralnym jak i lokalnym
* Prowincją zarządzał gubernator – ISAKU.
* Okręgiem – naczelnik – PAHATU.
* Gminą – naczelnik gminy – RABIANU.
Sądownictwo
* Pierwotnie należało tylko do kapłanów, od czasów Hammurabiego nastąpiła jego laicyzacja i odtąd sądy sprawowali urzędnicy: naczelnicy okręgów i gmin.
* W otoczeniu panującego znajdowali się także sędziowie królewscy.
* Najwyższym sędzią był monarcha, który mógł rozpatrzyć każą sprawę sam lub zlecić ją rezydującym u jego boku sędziom.
Cechy charakterystyczne państw despotycznych
* Powstały z drobnych organizmów państwowych.
* Gospodarka oparta na eksploatacji ludności (gł. niewolników).
* Względy gospodarcze decydowały o potrzebie stworzenia fachowego aparatu państwowego, zorganizowanego na zasadzie centralizmu.
* Racjonalna organizacja polityczna połączona z wyobrażeniami magicznymi.
* Nieograniczona władza monarchy (charakter teokratyczny).
* W gospodarce dominowało rolnictwo, charakterystyczna stagnacja i brak postępu, co prowadziło do stagnacji ustroju politycznego.
* Dążenia do zjednoczenia doprowadziły do powstania na północy Dolnego Egiptu (czerwonego królestwa) a na południu Górnego Egiptu (białego królestwa).
* Około 3200 r.p.n.e. władca Górnego Egiptu Menes zjednoczył oba państwa.
* Około 3200 r.p.n.e. – ok. 2400 r.p.n.e. – stare państwo, ze stolicą w Thin, a potem w Memfis.
* Znikały struktury rodowe.
* Władza panującego przyjmowała charakter despotyczny.
* W wyniku działań odśrodkowych państwo rozpadło się.
* Około 2150 r.p.n.e. – ok. 1700 r.p.n.e.- średnie państwo (zjednoczenia dokonała dynastia z Teb).
* Ponowne scentralizowanie administracji państwowej.
* W wyniku licznych konfliktów społecznych, w tym powstań chłopskich państwo znowu się rozpadło.
* Około 1580 r.p.n.e. – ok. 1050 r.p.n.e. nowe państwo.
* W państwie tym przeprowadzono nowe reformy wewnętrzne.
Polityka ekspansji, zwłaszcza w Azji Mniejszej.
1.
* Sumer
* III tyś. p.n.e.)- dominacja miasta-państwa Lagasz (król Ennatum)
* Ok. 2500 r.p.n.e. – zjednoczenie Mezopotamii przez władcę Akkadu Sargona I.
* Ok. 2400 r.p.n.e. – władca Ur – Urukagina osłabił pozycję arystokracji i poprawił położenie uboższych grup ludności.
* W końcu III tyś. p.n.e. powstało wiele małych państewek, wśród których Babilon zdobył hegemonię.
* Władca Babilonu był Hammurabi, który stworzył państwo starobabilońskie.
* Następnie Babilon został zdominowany przez Hetytów, następnie Kasytów i w końcu opanowane przez Asyrię.
* Na początku VII w.p.n.e. władca babiloński Nabopalassar pokonał Asyrię.
* Jego następca Nabuchodonozor stworzył silne państwo nowobabilońskie, które w 583 r.p.n.e. zostało opanowane przez Persję