Notatki na studia notatki i ściągawki

* „Państwo burżuazyjne” lub „państwo kapitalistyczne” – określenie to oparto na kryteriach:

* społecznych – państwo służące interesom ówczesnej klasy panującej — burżuazji.
* gospodarczych – państwo, w którym panowały stosunki gospodarcze kapitalistyczne.

* Najwcześniej: przełom XVII i XVIII w. – Anglia, koniec XVIII w. – Francja i Stany Zjednoczone Ameryki Pn. a następnie w XIX w. inne państwa Europy kontynentalnej.

* Różnicowanie ekonomiczne w grupie feudałów i mieszczaństwa rozpoczęło się wraz z rozwojem gospodarki towarowo-pieniężnej (szczególnie XVI w).
* Wyłoniła się nowa warstwa dysponująca kapitałem i decydująca o kierunku rozwoju gospodarczego.
* Przez długi czas feudałowie byli wyłącznymi posiadaczami praw politycznych.
* Mieszczaństwo dopiero, gdy zwiększyło stan swego posiadania, rozpoczęło ekspansję w sferze praw politycznych (XIX w, szczególnie 2. połowa).

Obszary dworskie:

* Sposób przeprowadzenia uwłaszczenia chłopów w państwach Europy środkowo-wschodniej przez indemizację (odszkodowa­nia za zniesienie powinności feudalnych w postaci przekazania panu części ziemi użytkowanej przez chłopa) doprowadził do powstania dużych gospodarstw obszarniczych.
* Dawne folwarki przybrały postać tzw. obszarów dworskich, które były najmniejszymi jednostkami podziału administracyjno-terytorialnego państwa.
* Ich panowie sprawowali władzę państwową, często z mocy prawa sprawowali osobiście funkcję wójta lub zlecali te czynności powołanym urzędnikom.
* Uprawnienia: władza admi­nistracyjna, policyjno-sądowa, czyli sądzenie drobnych spraw cywilnych i wykroczeń.
* Zniesione dopiero po I w.ś.
* W okresie od 1848/50 do 1918/19 Prusy i Austrię określa się mianem monar­chii burżuazyjno-obszarniczej, ponieważ obok burżuazji, która uzyskała prawa polityczne, poważny udział w sprawowaniu władzy państwowej mieli ob­szarnicy.

Państwo konstytucyjne:

* Określenie w oparciu o kry­terium formalnoprawne, czyli konstytucję.
* W poję­ciu tym mieści się zarówno pań­stwo burżuazyjne, jak i socjalistyczne.
* W. Brytania – państwo, które w znaczeniu for­malnym konstytucji nie posiada. W znaczeniu zaś materialnym na konstytucję brytyjską składają się akty prawne wywodzące się z okresu feudalizmu (Wielka Karta Wolności, Petycja o prawo).
* Fran­cja – prawa zasadnicze obowiązujące we w okresie monarchii absolutnej to także szczególny rodzaj konstytucji.
* Jaskrawym przejawem odejścia od treści konstytucji były państwa faszystowskie.

Państwo Nowożytne:

* Pojęcie obej­muje wszelkie formy państwowe, jakie pojawiły się od przełomu XVIII i XIX w. do drugi II w.ś.
* Geneza sięga czasów mo­narchii absolutnej, w której pojawiły się nowe zjawi­ska:

* rozwinięto zasadę suwerenności tak w stosunkach zewnętrznych, jak i wewnętrznych;
* wprowadzono pojęcie państwa jako osoby praw­nej w kategoriach publicznoprawnych;
* zreorganizowano i rozbudowano instytucje cen­tralne państwa;
* poddano reorganizacji zarząd lokalny w oparciu o zasadę centralizmu i biurokratyzmu;
* państwo podjęło prowadzenie działalności gospo­darczej;
* zainicjowano prace kodyfikacyjne i unifikacyjne w dziedzinie prawa.

* Państwo nowożytne powstało w wyniku natural­nego rozwoju, jakim była presja i walka polityczna nowych grup społecznych z monarchią o udział we władzy (Anglia) albo w wyniku walki rewolucyjnej (Francja). U podłoża walk leżały przemiany spo­łeczno-gospodarcze, dopiero później powstało pań­stwo kapitalistyczne.
* Państwo socjalistyczne powstało w wyniku naruszenia ogólnej prawidłowości w rozwoju państwa: w pierwszej kolejności powstało państwo, które posługując się przymusem stworzyło nowe stosunki społeczno-ekonomiczne. Teoretyczne konstrukcje narzucone rzeczywistości, uczyniły podstawy tego państwa sztucznymi i nietrwa­łymi.
* Podstawowe zasady działania państwa i jego orga­nów w dobie nowożytnej ustalała najczęściej konsty­tucja.

Konsty­tucja:

* Współcześnie określenie to używane jest w znaczeniu:

* faktycznym – oznacza ustrój bez względu na to, czy w tym celu wy­dany został specjalny akt prawny.
* formalnym – oznacza ustawę za­sadniczą, podstawowe źródło prawa konstytucyj­nego, państwowego, które reguluje podstawy ży­cia gospodarczego, społecznego i politycznego państwa.

* Konstytucja w znaczeniu formalnym swym rodo­wodem sięga czasów rewolucji burżuazyjnej, kiedy to domagano się uchwalenia ustawy zasadniczej z nastę­pujących powodów:

* szerzącego się światopoglądu prawniczego
* idei oświeceniowych, w myśl których konstytucja miała być zespołem „rozumnych” reguł rządzenia państwem
* przyjęto pogląd, że prawo winno służyć całemu społeczeństwu
* zgodnie z koncepcją umowy społecznej konsty­tucja stanowić miała odnowienie takiej umowy w formie spisanej
* konstytucja miała mieć znaczenie propagandowe, być zespołem zasad leżących u podłoża nowego ładu społecznego

* Mogła być uchwalona przez organ przedstawicielski lub nadana przez monarchę (oktrojowana). Wyjątkiem pod tym względem była Anglia, w której poza okresem republiki, nie było nigdy kon­stytucji pisanej. W drodze praktyki ukształtowały się tam zasady ustrojowe, które dostosowały instytucje feudalne do potrzeb nowego państwa. Ustrój W. Brytanii reguluje sze­reg aktów prawnych, które powstały na przestrzeni czasu oraz instytucje ukształtowane drogą praktyki.

* Burżuazja, przejęła władzę i sprawowała ją sama lub w kompro­misie z arystokracją a okresowo w sojuszu nawet z ro­botnikami.
* Nowe rządy przyjęły formę demokracji, w której wykształciło się pojęcie praw podmiotowych jednostki. Dawny poddany był od tej pory obywatelem, który mógł bronić swych praw także wobec organów państwa.

Formy państwa kapitalistycznego:

* Mo­narchia konstytucyjna (przeważała do I w.ś.).
* Mo­narchia parlamentarna, w której monarcha nie ponosił odpowiedzialności konstytucyjnej (praw­nej) za naruszenie prawa, ani politycznej (parlamen­tarnej) za prowadzoną politykę. Odpowiedzialność tę przerzucono na ministrów poprzez wymóg kontr­asygnaty (przykładem jest Anglia).
* Republika prezydencka (republiki dominowały po I w.ś.). Stojący na czele prezydenci objęci zostali odpowiedzialnością konsty­tucyjną, ale podobnie jak monarchowie nie ponosili odpowiedzialności politycznej.
* Republika parlamentarna

Demokracja pośred­nia:

* Naród sprawuje władzę poprzez przed­stawicieli (zasada reprezentacji narodowej).
* Pozosta­wiono tylko fragmenty demokracji bezpośredniej (plebiscyt, referendum).
* Wybór członków do or­ganu przedstawicielskiego był najważniejszą funk­cją obywateli.
* Przez długi czas toczyła się walka o nadanie demokracji charakteru rzeczywistego, o po­wszechne prawa wyborcze.
* Powszechność prawa wy­borczego była obwarowana różnorodnymi ogranicze­niami (cenzusami), takimi jak: majątkowy, wieku, domicylu (faktycznego zamieszkania), płci, wykształce­nia, rasy. Ograniczenia te stopniowo były elimino­wane.
* Prawa wyborcze oparte mogły być o zasady: powszechność, równość, bezpośred­niość, tajność, proporcjonalność.
* W systemach wy­borczych państw przyjmowano wszystkie, bądź cztery z tych zasad. System wyborów czteroprzymiotnikowych rozpowszechnił się dopiero po I w.ś.

Parlament jako organ przedstawicielski:

* W XIX w. znajdowały się na pierw­szym miejscu w strukturze organów państwa, były ucieleśnieniem zasady suwerenności narodu, symbo­lem zwycięstwa nowych grup społecznych nad sys­temem feudalnym.
* Do podniesienia znaczenia przyczynił się w II połowie XIX w. po­zytywizm prawniczy, który podkreślał rolę prawa stanowionego w państwie.
* W XX w. rozpo­częła się praktyka przekazywania organom władzy wykonawczej pełnomocnictw do wydawania aktów prawnych. Proces ten przyczynił się do wzmocnienia pozycji władzy wykonawczej kosztem parlamentu.

* W konstrukcji organu przedstawicielskiego wy­korzystano najczęściej wzorzec angielski.
* Struktura parlamentu mogła być 2-izbowa lub 1-izbowa.
* W parlamencie dwuizbowym izba wyższa mogła mieć skład:

* arystokratyczny – członkowie dziedziczni lub mianowani.
* federalny – w skład wchodzili przed­stawiciele państw członkowskich.
* reprezenta­cyjny – tylko w tym wypadku izba ta, tak jak i niższa, miała charakter przedstawicielski.

* W XX w. w wielu państwach zniesiono izbę wyższą (nie nastą­piło to w państwach federalnych).

Zmiana konstrukcji władzy wykonawczej:

* Zarząd po­szczególnych działów administracji państwowej po­wierzono organom jednoosobowym, ministrom, po­noszącym odpowiedzialność za działalność resortu.
* Oprócz tego powstał w wielu państwach organ kole­gialny — rząd.

Zmiany w administracji terytorialnej:

* Wprowadzono samorząd terytorialny, czyli wybieralne organy administracji lokalnej, całko­wicie niezależne od organów centralnych (tak było w W. Brytanii) lub pozostające pod kontrolą apa­ratu biurokratycznego.
* Oddzielono władzę sądowni­czą od ustawodawczej i wykonawczej oraz wprowa­dzono gwarancje niezawisłości sędziowskiej w postaci nieusuwalności i immunitetu sędziowskiego.

* Rok 1814 – kończył pierwszą fazę rozwoju państwa kapi­talistycznego.

Demokracja partyjna:

* W 2. połowie XIX w. zaczęły powstawać partie polityczne, rządy demokratyczne przybrały faktycznie postać demokracji partyjnej.
* Rząd zaczęto tworzyć z członków partii, która uzyskała większość w parlamencie.
* Akty ciała usta­wodawczego odzwierciedlały odtąd na tyle jego własne decyzje, na ile decyzje te podejmował elektorat i partie polityczne sprawujące władzę.

Zwolennicy idei socjalistycznej:

* Krytykowali liberalną koncepcję państwa.
* Wysuwali hasła równości gospodarczej i sprawiedli­wości społecznej.
* Wolną konkurencję zastąpić miała zbiorowa gospodarka społeczna oparta na uspołecznionych środkach produkcji.
* Celem, dla którego istnieje państwo, nie jest dobro jed­nostek, lecz społeczeństwo jako całość.

Podstawowe zasady ustroju państwa kapitalistycznego:

1. konstytucji jako gwarancji praworządności (orga­nizacja i funkcjonowanie organów państwa znaj­duje oparcie w konstytucji)
2. suwerenności narodu (suwerenem w państwie jest naród, z czego wynika, że ustawy są podstawo­wym źródłem prawa)
3. podziału władz
4. prawa i wolności obywateli są zagwarantowane w konstytucji

* Zasady te stworzyły doktryny Oświecenia, a reali­zowano i udoskonalano je przez cały XIX i XX wiek.
* W końcu XIX w. państwa kapitalistyczne za­częły odchodzić od założeń liberalizmu gospodar­czego i przyjmować założenia interwencjonizmu.
* Po­jawiły się tendencje zmierzające do wzmoc­nienia władzy wykonawczej kosztem organu przed­stawicielskiego, szczególnie widoczne w dwudziesto­leciu międzywojennym.

Państwo faszystowskie:

* Powstało w koń­cu lat dwudziestych XX w.; z teo­rią „państwa totalnego” (Włochy, Niemcy, Hiszpania, Portugalia).
* Odrzucenie: zasady su­werenności narodu, podziału władz i praw jednostki.
* Ograniczono rolę parlamentu a prawa i wolności oby­watelskie podporządkowano dobru nadrzędnemu — interesowi państwa.
* Najbardziej wynaturzoną formą stały się europejskie ustroje faszystowskie.

* Rewolucja październikowa 1917 r. w Rosji zro­dziła jeszcze inny typ państwa — totalitarne państwo dyktatorskie z nieograniczonymi totalnymi upraw­nieniami władzy centralnej.
* Koncepcja „państwa dobrobytu”, która przy zachowaniu demokratycznych założeń państwa libe­ralnego, zrodziła się aby złagodzić niebezpieczne dla pań­stwa napięcia społeczne, zakładała interwencję pań­stwa w sferę gospodarki.
* Pod względem struktury można mówić o pań­stwach jednolitych (unitarnych) i złożonych. Te ostat­nie przybierały formę konfederacji lub federacji.
* Unie (personalne lub realne), jakie istniały w okresie feudalizmu, w państwie nowożytnym należały do rzad­kości.

* Konfederacja: stanowiła luźne połączenie równo­rzędnych i suwerennych państw dla realizacji okre­ślonych celów. Trwała określony czas (potrzebny dla realizacji celu) albo z upływem czasu przeradzała się w państwo związkowe.
* Federacja: w przeciwieństwie do związku państw, stanowiła państwo związkowe. Państwa wchodzące w jej skład rezygnowały z części swej suwerenności i przekazały ją na rzecz państwa związkowego. Li­nię demarkacyjną między uprawnieniami organów związkowych a uprawnieniami organów własnych państwa wchodzącego w skład federacji, wyznaczała konstytucja.

No tags for this post.