Rzym
RZYM
OKRES KRÓLEWSKI (753 – 509 r.p.n.e.)
Civitas – pierwotne państwo rzymskie – Rzym i okoliczne tereny. Przypuszcza się, że, ludność zamieszkująca te tereny pochodziła z dwóch grup etnicznych – latyńskiej i sabińskiej.
Rzymem władało 7 królów, z czego imiona 3 można uznać za postacie faktyczne:
Tarkwiniusz Stary
Serwiusz Tuliusz
Tarkwiniusz Pyszny
Pomimo obalenia etruskiej dominacji, wpływy etruskie w zakresie instytucji politycznych, w religii, kulturze, języku i alfabecie przetrwały w Rzymie przez kilka wieków.
Ustrój społeczny
Rodziny Ród Kuria (10 rodów) Tribus (10 kurii) Pierwotnie były 3 tribus (Ramnes, Tities i Luceres) naród rzymski (populus Romanum Quiritum).
Ród, do którego należeli wszyscy pochodzący od jednego przodka był podstawową komórką społeczną, posiadającą znaczenie sakralne, gospodarcze i polityczne.
Prowadził wspólną gospodarkę na zajętej ziemi.
Własność indywidualna obejmowała tylko rzeczy ruchome.
Ród miał charakter patriarchalny.
Ojciec rodziny (peter familias) posiadał wielką władzę, był niemal panem życia i śmierci poszczególnych jej członków, jej sędzia i kapłanem.
Pierwotnie ojciec miał prawo sprzedać swoje dzieci w niewole i porzucić chore lub słabe potomstwo. Uprawnienia te zostały ograniczone dopiero w okresie cesarstwa.
Kuria – jednostka wojskowa i podatkowa, posiadająca osobne miejsce zgromadzeń.
Do narodu rzymskiego mógł zaliczać się tylko ten, kto był członkiem jednego z 300 rodów.
Wolni
Patrycjusze – tylko oni mieli pełnie praw politycznych
Plebejusze
Pośrednie stanowisko:
Klienci – clientes
Goście – hospites
Niewolnicy
Uprawnienia patrycjuszy:
Prawo zawierania ważnych małżeństw (ius conubii).
Prawo nawiązywania stosunków handlowych na podstawie ius civile oraz nabywania własności i alienacja rzeczy (ius commercii).
Prawo do udziału w rzymskim procesie (legis actio).
W zakresie prawa publicznego:
Prawo udziału głosowania w zgromadzeniach (ius suffragii).
Prawo do piastowania urzędów (ius honorum).
Pozycja plebejuszy:
Obywatele „gorszego prawa” znajdowali się poza rodami rzymskimi.
Mogli posiadać ziemie na własność.
Mieli (w ograniczonym zakresie) prawo skutecznego uczestniczenia z obywatelami rzymskimi w obrocie gospodarczym (ius commercii).
Płacili podatki.
Pełnili służbę wojskową.
Nie mieli w stosunku do patrycjuszy ius conubii.
Nie mogli sprawować żadnych urzędów ani brać udziału w zgromadzeniach kurii.
Klienci:
Ludność związana z organizacją rodową, a której geneza nie została do końca wyjaśniona (być może potomkowie wyzwoleńców, ludności podbitej lub obywateli miast przyjmowanych do gminy rzymskiej).
Zależni od poszczególnych rodów.
Podlegali ochronie osobistej i politycznej opiekunów – patronów, którzy występowali w ich imieniu zarówno w stosunkach prawno-publicznych, jak i prywatnych w zamian za posłuszeństwo, wierność i wykonywanie pewnych świadczeń.
Hospites (goście):
Ludzie przebywający czasowo na terenie Rzymu, którzy celem ochrony przed złym traktowaniem i zapewnieniem pomocy prawnej poddawali się zwykle opiece jakiegoś obywatela.
Ustrój społeczny państwa uległ w okresie panowania Serwiusza Tuliusza przemianom.
Wzrost obszaru państwa rzymskiego przyczynił się do powiększenia ilości plebejuszy w państwie.
Reformy Serwiusza Tuliusza:
Obywatele zostali podzieleni na 5 klas majątkowych, a zakres praw obywatelskich uzależniono od przynależności do danej klasy (cenzus majątkowy).
Każda z klas podzielona została na centurie, zbierające się na ogólnych zgromadzeniach, zwanych komicjami centurialnymi, które rozstrzygały o najważniejszych sprawach państwowych.
System głosowania na tych zgromadzeniach dawał przewagę patrycjuszom, gdyż to oni należeli do 2 najbogatszych klas, które tworzyły więcej centurii niż pozostałe klasy (98/193).
Podział Rzymu na 4 okręgi – trubus lokalne.
Co 5 lat dokonywano spisu majątkowego każdego obywatelka (cenzus) zakończonego bardzo uroczystym aktem sakralnym (lustrum).
Nowy podział miał nie tylko znaczenia wojskowe, ale głównie polityczne bowiem dopuścił plebejuszy do udziału w sprawach państwowych.
Plebejusze weszli w skład populus Romanum Quiritum.
Większość spraw należących do zgromadzeń kurialnych przeszła na zgromadzenia centurialne -załamanie zgromadzeń kurialnych.
Patrycjusze utrzymali przewagę, a system głosowania nie sprzyjał równouprawnieniu, nadając państwu po reformie serwiańskiej charakter plutokracji.
Plebejusze nadal nie posiadali prawa do piastowania urzędów i nie mogli zawierać ważnych małżeństw z patrycjuszami. Reforma chociaż zachwiała istniejącym systemem rodowym, nie usunęła głównych źródeł konfliktów.
Ustrój polityczny
Król
Naczelny wódz, sędzia i kapłan.
Władza królewska słabła w miarę rozwoju zgromadzeń ludowych i senatu.
Władza króla obejmowała:
Prawo zwoływania komicjów i senatu oraz przewodniczenia im.
Reprezentacja państwa na zewnątrz.
Administrowanie skarbem publicznym.
Dowództwo nad wojskiem.
Decydowanie o zawarciu pokoju.
Jurysdykcja w sprawach karnych i cywilnych.
Przewodniczenie kolegiom kapłańskim.
Władza ustawodawcza należała do zgromadzenia kurialnego, które uchwalało lub odrzucało wnioski postawione w formie zapytania przez króla. Mogła ona natomiast samodzielnie wydawać rozporządzenia w zakresie swojej władzy wykonawczej.
Początkowo król sam mianował swojego nadstępce, nie był kontrolowany przez lud.
Później prawdopodobnie władcy Rzymu pochodzili z wyboru.
W okresie interregnum następowało wyznaczenie króla przez senat z udziałem zgromadzenia kurialnego. Wymagało ono dokonania szeregu aktów:
- Creatio - Lex curiata de imperio
- Designatio - Inauguratio
Senat
Organ doradczy w podejmowaniu wszystkich ważniejszych decyzji państwowych
Większe uprawnienia zdobywał w okresie bezkrólewia.
W razie śmierci króla organ ten powoływał na 5 dni interrexa, który po upływie tego czasu ustępował innemu interrexowi.
Pierwotnie składał się z 100, potem 200, a następnie 300 członków.
Zgromadzenie ludowe
Decydowało o najważniejszych sprawach państwowych (tylko dla patrycjuszy).
Złożone z 30 kurii.
Uchwalało ustawy na wniosek króla – władza ustawodawcza.
Brało udział w wyborze króla i przekazywało mu władzę (prawdopodobnie).
Wybierało urzędników.
Rozstrzygało o wypowiedzeniu wojny.
Było odwoławczą instancją sądową od wyroków śmierci, wydawanych przez duumvirów.
Asystowało przy sporządzaniu testamentów i przyjęciu nowego obywatela do rodziny.
Kolegia kapłańskie
Prawo do badania i tłumaczenia znaków wyrażających wolę bogów (auspicji).
Należała do nich wykładnia obowiązującego prawa i oznaczenie dni procesowych.
REPUBLIKA (509 – 27 r.p.n.e.)
Zniesienie monarchii i wprowadzenie ustroju republikańskiego nie zmieniło położenia politycznego plebejuszy i mimo zastąpienia więzi rodowych cenzusem majątkowym ustrój rzymski miał wyraźnie arystokratyczny charakter. Zamykanie się elity i pogarszanie się warunków życia plebejuszy stało się przyczyną walki stanów. Plebejusze pod groźbą recesji (opuszczenia Rzymu) uzyskali szereg ustępstw.
Walka plebejuszy z patrycjuszami o równouprawnienie
Poważne starcia pomiędzy obiema grupami społecznymi zakończone opuszczeniem przez uzbrojonych plebejuszy miasta (494 r.p.n.e.).
Zagrozili, że założą nowy plebejski Rzym (tzw. pierwsza secesja na Górę Świętą).
Patrycjusze musieli zgodzić się na ustępstwa.
Ustanowienie instytucji trybuna ludowego.
Wynikiem drugiej secesji na Górę Świętą (449 r.p.n.e.) było spisanie przez komisję decemwirów prawa, którego znajomość stanowiła dotychczas wyłączną domenę patrycjuszy – Prawo Dwunastu Tablic.
W wyniku dalszych walk plebejusze uzyskali:
Akt prawny
r.p.n.e.
Ustępstwa patrycjuszy
Lex Canuleia
445
Zalegalizowano małżeństwa pomiędzy klasami.
444
Wybór w miejsce konsulów trybunów wojskowych z władzą konsularną, którymi mogli być plebejusze. Urząd ten nie utrzymał się i z czasem przywrócono wybór konsulów.
376
Zaliczenie zapłaconych procentów na poczet długów, które można było spłacić w ciągu 3 lat.
367
Prawo obejmowania w posiadanie części ziem zajmowanych przez Rzymian (tzw. ziemi okupowanej) pod warunkiem płacenia czynszu dzierżawczego.
Lex Licinia Sextia
367
Dopuszczono plebejuszy do urzędu konsula. Od 320 r.p.n.e. jeden z konsulów powinien być plebejuszem.
2 ustawy
326
Zniesiono niewole za długi.
Dostępy do urzędów
364
356
351
337
Edyla kurulnego
Dyktatury
Cenzury
Pretury
Lex Ogulnia
300
Otwiera plebejuszom dostęp do głównych godności kapłańskich (pontyfików i augurów).
Lex Hortensia
287
Uznanie uchwał zgromadzeń plebsowych za obowiązujące dla wszystkich obywateli bez obowiązku zatwierdzenia ich przez senat.
Rozwój terytorialny
Wojny
r.p.n.e.
Zdobycze Rzymu
Samnickie
342-295
Zdobycie hegemoni w Lacium. Rozszerzenie rzymskiego panowania na terenie środkowych i południowych Włoch.
Z Tarentem (król Epiru Pyrrus)
281-272
Ostateczne pokonane greckich koloni w Italii.
Punickie
264-146
Sycylia, Sardynia, Korsyka, pn. Włochy, część Hiszpanii i pn Afryka.
Macedońskie
205-168
Macedonia i Gracja.
Syryjska
Początek II w.p.n.e.
Azja Mniejsza
Dalsze podboje
143-30
Reszta Hiszpanii, Pergamon, Baleary, Galia Zaalpejska, Bitynia, Syria, pn Galia i Egipt.
Nowy Ustrój społeczny
Nobilowie (nobilitas)
Wykształcili się z patrycjuszy i bogatych plebejuszy.
Byli to przede wszystkim właściciele latyfundiów, ich przodkowie w dużej mierze sprawowali wysokie urzędy i godności senatorskie.
Do końca III w.p.n.e. stopniowo zaczął się utrwalać zwyczaj, że na urzędy wybierano prawie wyłącznie członków rodów szlacheckich, nobilitas zaczęto określać stanem senatorskim (ordo senatorius).
Ekwici
Warstwa uprzywilejowana, posiadali majątek lecz nie zasiadali w senacie. Tych obywateli zapisywano do centurii jeźdźców ze względu na swój majątek.
Zajmowali się handlem i transakcjami finansowymi, które były zabronione dla senatorów.
Dorabiali się majtków dzięki: dostawom dla wojska, organizacji robót publicznych, dzierżawy podatków publicznych i operacjach bankowych.
W okresie reform Grakchów ekwici otrzymali wyłączną jurysdykcję w sprawach o nadużycia w prowincjach i często występowali przeciwko senatorom, z którymi rywalizowali o udział w zyskach z prowincji.
Plebejusze
Najliczniejsi: warstwy uboższe, drobni przedsiębiorcy, rzemieślnicy i zubożali chłopi.
Posiadali pełnie praw obywatelskich i mając formalnie zabezpieczony udział w sprawowaniu urzędów stawali się faktycznie zależni od warstwy możnych.
Masowa emigracja chłopów do miast – zasilanie biedoty miejskiej. Proces ten spowodowany był przez długotrwałe wojny, zadłużenia, spadek wartości zboża (import taniego z zdobytych prowincji) i konkurencję wielkich latyfundiów. Malała tym samym liczba obywateli zobowiązanych do służby wojskowej.
Reformy Grakchów
Próba przeprowadzenia reformy agrarnej przez Tyberiusza Grakchusa – 133 r.p.n.e.:
Chciał podziału gruntów publicznych między ubogą ludność wsi i miast.
Poparły go rzesze ubogiego i bezrolnego chłopstwa oraz go niewielka grupa nobilów – popularów (zwolenników reform), przeciwni byli nim optymaci – zwolennicy senatu, którzy z czasem doprowadzili do zamordowania Tyberiusza Grakcha.
Ograniczono obszar posiadania ziemi publicznej do 500 jugerów (2 synów 1000 jugerów).
Nadwyżka miała zostać podzielona na działki, które otrzymają bezrolni, bez prawa alienacji za opłatą niewielkiego czynszu.
Wykonaniem postanowień tej ustawy (zwłaszcza podziału nadwyżek) miała kierować specjalna 3-osobowa komisja, posiadająca także uprawnienia sądowe.
Wystąpił także z wnioskiem, aby majątek zapisany w testamencie Rzymowi przez ostatniego króla Pergamonu oddano do dyspozycji zgromadzenia ludowego (nie senatu), aby przeznaczyć go na zakup inwentarza dla ubogich.
Reformy Gajusz Grakchusa – 123 r.p.n.e.:
Wystąpił także z projektem nadania prawa obywatelskiego Latynom.
Do przestawienia się z produkcji zboża na produkcje wina, oliwy i hodowli bydła.
Tzw. ustawa zbożowa – bezpłatne przydziały zbożowe.
Przyznanie ekwitom jurysdykcji w sprawach o nadużycia w prowincjach i wyłączne prawo ścigania podatkóbz bogatej prowincji Azji.
Reformy braci Grakchów nie powiodły się.
Nie doprowadziły do celów jaki zamierzali osiągnąć ich twórcy. Obdarzeni ziemią korzystając z zniesienia zakazu zbywania gruntu masową ta ziemię sprzedawali.
Na mocy lex Thoria z 111r.p.n.e. dawni posiadacze gruntów publicznych uzyskali je na własność co ostatecznie zniweczyło reformę Grakchów.
Walki popularów z optymatami
Popularzy
Stronnictwo niezadowolonych z rządów senatu.
Dążyli do uzyskania wpływów w państwie.
Występowali z programem reform społecznych i politycznych, głównie by zyskać poparcie mas.
Optymaci
Wywodzili się z bogatych rodzin senatorskich.
Zwolennicy istniejącego porządku i silnej władzy senatu.
Reformy wojskowe Gajusza Mariusza (konsul)
Przekształcenie pospolitego ruszenia w armię zawodową.
Zniesienie przymusowego poboru ochotniczym.
Dopuszczono również nieosiadłych obywateli.
Rezygnacja z cenzusu majątkowego.
Wprowadzenie wynagrodzeń w postaci żołdu oraz udziału w łupach.
Wojsko otrzymywało uzbrojenie i ekwipunek od państwa.
Rozdawanie ziemi na własność żołnierzom po 20 latach służby (weteranom).
Reformy Sulli (dyktator)
Sulla korzystając z poszerzonego zakresu władzy dyktatorskiej rozpoczął działalność prawodawczą mające na celu wzmocnienie władzy senatu.
Po 79r.p.n.e. większość reform została odrzucona.
Dyktatura Sulli była pierwszą próbą wprowadzenia systemu jednowładztwa.
Podwyższenie liczby członków senatu do 600.
Zmiana sposobu powoływania senatorów (faktycznie zniesienie urzędu cenzora).
Powiększenie liczby kwestorów do 20 i dopuszczenie ich do senatu.
Ograniczenie kompetencji zgromadzeń ludowych (komicja mogły uchwalać tylko te ustawy, które uprzednio przyjął senat i tylko na jego wniosek).
Oddzielenie władzy wojskowej od cywilnej w magistraturach.
Ograniczenie władzy trybunów ludowych, których projekty ustaw mogły być zgłaszane po uprzedniej aprobacie senatu, a ten kto został wybrany trybunem tracił prawo do ubiegania się o inne urzędy
Usuniecie ekwitów z sądownictwa i odebranie im dzierżawy dochodów z prowincji Azji.
Przyznanie obywatelstwa rzymskiego wszystkim Latynom, którzy pozostali wierni Rzymowi (lex Julia z 89 r.p.n.e.).
Niewolnictwo w Rzymie
Królestwo:
Rekrutowali się głównie z jeńców wojennych.
W obliczy prawa traktowani jako przedmioty.
Nie posiadali ani praw publicznych ani prywatnych.
Stanowili własność swoich panów, którzy mogli nimi rozporządzać.
Republika:
Liczne wojny toczone przez Rzym powodowały stały wzrost liczby jeńców oraz przeobrażenia społeczno-gospodarcze i polityczne doprowadziły do poważnego wzrostu liczby niewolników w porównaniu z poprzednim okresem i znacznego pogorszenia się ich położenia.
Inne źródła niewoli:
Urodzenie z niewolnicy.
Uchylanie się od spisu ludności.
Ucieczka przed poborem wojskowym i dezercja.
Sprzedaż dłużnika przez wierzyciela za długi.
Kara za kradzież w razie złapania złodzieja na gorącym uczynku.
Wyrok skazujący na dożywotnią pracę w kopalni lub śmierć.
Dopuszczenie się niewdzięczności wyzwoleńca wobec swojego patrona.
Utrzymywanie stosunków płciowych przez kobiety wolne z cudzymi niewolnikami.
Zanikły wszelkie pozostałości stosunków patriarchalnych (traktowanie niewolników jak członków rodziny).
Bezwzględny wyzysk doprowadził, do tego, że praca niewolników stała się podstawą rzymskiego procesu wytwarzania.
Powstania niewolników:
ok. 137 r.p.n.e. – powstanie niewolników na Sycylii, stłumione po 5 latach.
123 r.p.n.e. – powstanie w Azji Mniejszej (w Pergamonie). Pod wodzą Aristonikosa.
73-71 r.p.n.e. – powstanie Spartakusa.
Pryncypat:
Wzrastający proces wyzwalania niewolników.
Pomimo wprowadzania specjalnych ustaw, mających na celu zahamowanie tego procesu prowadził on do zmniejszenia roli niewolnictwa w gospodarce rzymskiej.
Dominat:
Z momentem ustania wojen zaborczych ustał napływ niewolników.
W położeniu tej grupy zaznaczyła się pewna poprawa.
Często niewolników osadzano na ziemi i znajdowali się w sytuacji zbliżonej do kolonów.
Szczególnie surowo karano ucieczki niewolników.
Ze względu na małą wydajność ich pracy zniesiono dawne ograniczenia odnoszące się do ich wyzwolenia (zwłaszcza, że wyzwolenia przynosiło panu korzyści w postaci opłaty).
Ustrój polityczny republiki
Centralne organy lokalne
Komicja
Komicja kurialne
comitia curiata
Początkowo w zgromadzeniach brali udział tylko patrycjusze, później dopuszczono do nich także plebejuszy.
W czasach republiki utraciły swoje znaczenie, zachowując jedynie:
Pewne uprawnienia w zakresie prawa prywatnego (sporządzanie testamentów i adopcja).
Prawo udzielania imperium wyższym urzędnikom, wybranym przez komicja centurialne w drodze lex curiata de imperio.
Z biegiem czasu zaczęto zwoływać jedynie 30 liktorów, którzy reprezentowali dawne kurie.
Komicja centurialne
comitia centuriata
Zgromadzenia ludowe zwoływane za czasów Serwiusza Tuliusza według oddziałów wojskowych, centurii, które zbierały się na Polu Marsowym.
Podczas głosowania każda centuria miała jeden głos. Dawało to przewagę najbogatszym obywatelom. Głosowanie odbywało się kolejno centuriami wg klas majątkowych.
Kompetencje:
Zatwierdzanie lub odrzucanie projektów ustaw przekładanych przez urzędników (konsulów i pretorów).
Wybór urzędników posiadających imperium (konsulów, pretorów, cenzorów).
Podejmowanie uchwał o rozpoczęciu wojny.
Rozstrzyganie odwołań od wyroków skazujących na karę śmierci lub karę cielesną.
Komicja tribusowe
comitia tributa
Początkowo brali w nich udział tylko plebejusze, później wszyscy obywatele według zamieszkania (tribus).
Cenzus majątkowy nie odgrywał tu dużej roli.
Każda tribus miała 1 głos.
Dawały znaczną przewagę mieszkańcom wsi, gdyż na 35 tribus tylko 4 były miejskie.
Kompetencje:
Przyjmowanie lub odrzucanie wniosków zawierających projekty ustaw, wznoszonych głównie przez pretorów.
Wybory edylów kurylnych, kwestorów i innych niższych urzędników.
Rozstrzyganie odwołań od wyroków skazujących na karę pieniężną.
Wyłącznie patrycjuszowskie (comitia curiata)
Wyłącznie plebejskie (concilia plebis)
Mieszane (comita centuriata i comitia tributa)
Zgromadzenie dzieliły się na:
Comitia
Uchwalały ustawy.
Podejmowały ważne decyzje państwowe.
Contiones (wiece)
Zbierane były przede wszystkim w celu przedyskutowania spraw co do których następnie komicja miały powziąć uchwały.
Na samych komicjach bowiem nie wolno było dyskutować nad projektem ustawy, lecz tylko przyjąć go albo odrzucić.
U schyłku okresu republikańskiego nastąpił upadek znaczenia zgromadzeń, przestały być zgromadzeniami narodu rzymskiego.
Zgromadzenia ludowe mając formalnie bardzo szerokie uprawnienia w ostatnich wiekach republiki traciły faktycznie swe znaczenie na rzecz innych organów, zwłaszcza senatu.
Zgromadzenia plebejskie (concilia plebis)
Osobny rodzaj zgromadzeń.
Odbywały się z uwzględnieniem podziału na okręgi trubusowe.
Wybór trybunów i edylów plebejskich.
Uchwały tych zgromadzeń (plebiscita) obowiązywały na początku tylko samych plebejuszy, ale od wydania lex Hortensia ok. 287 r.p.n.e. uchwały powzięte na zgromadzeniach plebejskich obowiązywały także patrycjuszy.
Senat
Formalnie ciało doradcze konsulów, z czasem stał się głównym organem rządzącym.
Zatwierdzał budżet i sprawował wyłączna kontrolę nad finansami państwa.
Czuwał nad bezpieczeństwem wewnętrznym.
Możliwość pociągania do odpowiedzialności urzędników i obywateli działających na szkodę państwa.
Wydawanie zarządzeń w sprawach kultu.
Nadzór nad prowincjami i kontrola ich zarządców.
Zatwierdzanie ustawodawstwa komicjów (wnioski ustaw były zazwyczaj wcześniej uzgadniane z senatem).
Prawo zatwierdzania urzędników wybranych przez zgromadzenia.
Wypowiadanie wojny, określanie warunków pokoju oraz przymierzy.
Przyjmowanie i wysyłanie poselstw.
Wyznaczanie wodzów oraz dyktatora w razie zagrożenia państwa.
Reprezentacja państwa na zewnątrz.
W przypadku wielkiego niebezpieczeństwa wewnętrznego podejmowanie uchwały o wprowadzeniu stanu nadzwyczajnego i oddania konsulom nieograniczonej władzy.
Na początku republiki członków mianowali konsulowie lub trybuni z uprawnieniami konsularnymi, a od końca IV wieku p.n.e. układanie list senatorów należało tylko do cenzorów (lex Ovinia).
W senacie zasiadali dożywotnio osoby pełniące wcześniej godności publiczne, (zwłaszcza konsulowie i pretorzy), które cieszyły się bardzo dobrą opinia społeczną.
Actoritas senatus – powaga i autorytet moralny, który był źródłem wpływów i znaczenia senatu.
Senat zwoływali konsulowie (względnie trybuni wojskowi z władzą konsularną) oraz pretorowie.
Cezar podniósł liczbę senatorów do 900.
Sprawy przedstawiał i kierował tokiem dyskusji przewodniczący, którym zostawał urzędnik zwołujący posiedzenia senatu.
Głosowanie było jawne i odbywało się przez pochodzenie na jedną lub druga stronę.
Prawomocna uchwała senatu (senatus consultum) stawała się obowiązującym prawem o ile wobec niej nie wyraził sprzeciwu trybun ludowy.
Kolegia kapłańskie
I. Kolegium pontyfików
Sprawy kultu.
Układanie kalendarza.
Sporządzanie formuł procesowych.
Interpretacja przepisów prawnych.
II. Kolegium augurów
Tłumaczyło znaki, przez które miała objawiać się wola bóstw.
III. Kolegium fecjałów
Brało udział w dyskusjach dotyczących spraw międzynarodowych.
Magistratury
Magistratus – pojęcie to oznaczało zarówno urząd jak i urzędnika wybranego przez lud na komicjach.
Urzędnicy zwyczajni: wybierani corocznie, stale funkcjonujący.
Urzędnicy nadzwyczajni: powoływano w przypadku wystąpienia nieprzewidzianych okoliczności lub do wykonania specjalnych zadań.
Podział na magistratury kurulne i niekurulne wskazują na stopień godności danego urzędu (sella curulis).
Uprawnienia magistratur obejmowały 2 pojęcia: potestas i imperium.
Potestas – władza publiczna, w którą wyposażone były wszystkie magistratury:
Prawo wydawania rozporządzeń w zakresie wykonywanej przez siebie władzy (edicta).
Prawo nakładania kar pieniężnych celem wymuszenia posłuchu.
Prawo zwoływania wieców i przeprowadzania auspicjów.
Na imperium, którego udzielały wyższym urzędnikom comitia curiata składały się:
Uprawnienia wojskowe: prawo dowodzenia, zwoływania i zwalniania obywateli zobowiązanych do służby wojskowej, prowadzenie układów z nieprzyjacielem, mianowanie dowódców.
Władza sądowa w sprawach karnych, cywilnych i administracyjnych. Zakres zależał od stopnia danego urzędnika.
Prawo zwoływania zgromadzeń ludowych i senatu.
Prawo przekładania im swoich wniosków ustawodawczych do głosowania.
Cechy rzymskich magistratur:
Wybieralność przez zgromadzenia ludowe (tylko dyktator wyznaczał konsula na podstawie uchwały senatu).
Kolegialność, urzędnicy wybieralni kolegialnie mieli prawo veta (prawo intercesji) wobec zarządzeń współtowarzyszy na urzędzie.
Ograniczenie urzędowania w czasie.
Bezpłatność (jako rekompensatę powierzano byłym konsulom i pretorom zarządu prowincji).
Odpowiedzialność (z wyjątkiem cenzora i dyktatora), każda osoba prywatna na zgromadzeniu ludowym miała prawo wytoczyć urzędnikowi rzymskiemu proces cywilny lub karny w razie popełnienia nadużyć.
Okoliczności bezwzględnie uniemożliwiające dostęp do godności magistraturalnych:
Brak pełnego obywatelstwa
Brak wolnego urodzenia
Brak czci obywatelskiej
Płeć żeńska
Niepełnoletność
Choroba umysłowa
Skazanie za ciężkie przestępstwo
Agitacja – ambitus Każdy obywatel miał prawo wysunąć swoją kandydaturę.
To samo stanowisko można było piastować po 10-letniej przerwie.
Z czasem wprowadzono zakaz powtórnego wybierania na urząd pretora oraz konsula.
Wyższe urzędy
Konsulowie
Najwyższa godność w państwie.
Do 367r.p.n.e. zastrzeżona tylko dla patrycjuszy.
Dwaj konsulowie wybierani byli na 1 rok przez komisja centurialne.
Powtórny wybór był niedopuszczalny.
Po upływie rocznego urzędowania uzyskiwali oni namiestnictwo w tytułem prokonsulów.
Kompetencje:
Dowodzenie armią.
Najwyższa władza wojskowa.
Zwoływanie posiedzenia senatu i zgromadzeń ludowych oraz prawo przewodniczenia im.
Powoływanie dyktatorów z polecenia senatu.
Wyruszali na wyprawy wojenne.
Jurysdykcja w najważniejszych sprawach karnych.
Pretorzy
Urząd ten powstał w 367 r.p.n.e.
Dopuszczając plebejuszy do konsulatu przekazano pretorowi sądownictwo w sprawach cywilnych pomiędzy obywatelami rzymskimi.
Nie rozstrzygał bezpośrednio sporów, a jedynie rozpatrywał w postępowaniu in iure czy w danym przypadku prawo rzymskie daje ochronę roszczeniu powoda, po czym ustalał i formułował przedmiot sporu. Następnie sprawę rozpoznawali i wydawali wyrok sędziowie (in iudicium), których powoływały strony lub pretor ze specjalnej listy.
Pretor urbanus:
Pierwszy z pretorów.
Stał wyżej w hierarchii rzymskich magistratur, w czasie nieobecności konsula sprawował jego funkcje w Rzymie.
Pretor peregrinus:
Powołany w 242 r.p.n.e.
Rozpatrywał spory in iure pomiędzy cudzoziemcami, oraz między cudzoziemcami a obywatelami rzymskimi.
Edykt pretorski:
Pretor nie posiadał władzy ustawodawczej, ale podobnie jak inne magistratury kurulne, obejmując urząd wydawał edykt, w którym zawarte były zasady jakie będzie stosował w czasie swojego urzędowania.
Z reguły wydając edykt pretorzy przejmowali z edyktu swoich poprzedników te postanowienia, które przyjęły się w praktyce, dodając do nich swoje poprawki i uzupełnienia.
W ten sposób wykształciła się stałą część edyktu.
Odegrała ona wielką rolę w rozwoju rzymskiego prawa prywatnego (ius praetorium, ius honorarium).
Cenzorzy
Wybierani przez zgromadzenia centurialne na 5 lat.
Kompetencje:
Spisy ludności połączone z oceną wartości majątku obywateli. Na podstawie tych spisów dokonywali podziału obywateli do klas i centurii oraz określali wysokość podatku.
Z czasem sprawdzali także zachowanie obywateli cenzus moralny.
Sprawowali pieczę nad budżetem państwa oraz zarządzali majątkiem państwowy.
Wybierani z byłych konsulów.
Nadzór nad obyczajami (kontrola życia publicznego i prywatnego).
Ustalali listę senatu, mieli nad nim ogromną władzę.
Skreślenie z listy obywateli lub senatorów w drodze noty cenzorskiej było dotkliwą karą, skuteczną aż do nowego spisu, a od decyzji nie było odwołania.
Rozpatrywali spory pomiędzy obywatelem a państwem, gdy sprawy dotyczyły majątku państwowego.
Sprawowanie nadzoru nad wykonywaniem wszelkich robót publicznych (budowy dróg, mostów, wodociągów itp.).
Niższe urzędy
Edylowie
Początkowo wybierani spośród plebejuszy na zebraniach plebejskich jako pomocnicy trybunów ludowych w zakresie sądownictwa karnego.
W 367r.p.n.e. wprowadzono edylów kurulnych, którzy byli wybierani na jeden rok przez komicja tribusowe.
Kompetencje mieli zbliżone, ale edylowie kurulni niemi prawo wydawania edyktów oraz wejścia w skład senatu po zakończonej kadencji.
Kompetencje:
Nadzór nad porządkiem i bezpieczeństwem w mieście.
Dbanie o ulice, place i świątynie.
Kontrola miar i wag.
Organizowanie igrzysk i uczt ludowych.
Kontrola miar i wag.
Zapewnienie bezpieczeństwa na drogach publicznych.
Organizowali zaopatrzenie w wodę i żywność.
Spory, które wynikały w zakresie objętych kompetencjami edyla należały do jego jurysdykcji.
Kwestorzy
Początkowo wykonywali funkcje pomocnicze obok króla.
Następnie wybierani byli przez komicja tribusowe do pomocy konsulom bez określonych z góry uprawnień do wykonywania specjalnych zleceń.
Pierwotnie wybierano 2, od czasu kiedy zaczęto im powierzać współzarząd prowincji ich liczba wzrosłą (za Sulli do 20, za Cezara do 40).
Na prowincjach przydzielani byli do innych magistratur.
Od czasów Sulli były kwestor zostawał członkiem Senatu.
Kompetencje:
Jurysdykcja karna w najcięższych sprawach, zagrożonych karą śmierci. W tym zakresie prowadzenie dochodzeń i występowanie z oskarżeniem w sprawach o morderstwo. Z czasem te uprawnienia przeszły na pretorów.
Kwestorzy pełniący urząd przy dowódcach wojska, sprawowali przede wszystkim funkcje skarbowe (podobnie jak u boku konsula).
Urzędy nadzwyczajne
Dyktator
Mianował go zwykle konsul na podstawie uchwały senatu, w wyjątkowych wypadkach komicja centurialne.
Godność tą powierzano na okres max. 6 miesięcy byłym konsulom.
Otoczony 24 liktorami.
Sprawował władzę wojskową niezależnie od senatu, nie był również ograniczony prawem intercesji trybunałów.
Do pomocy mianował magistra equitum, który wykonywał jego polecenia i zastępował dyktatora gdy ten był nieobecny w mieście.
Nie był zobowiązany do składania sprawozdania.
Trybuni wojskowi z władzą konsularną
Od 455.r.p.n.e. wybierano ich w miejsce konsulów na podstawie uchwał senatu.
Posiadali władzę konsularną, nie mieli jednak oznak dostojeństwa i pewnych uprawnień konsulów (m.in. prawa przeprowadzania spisu ludności i mianowania senatorów).
Vigintisexviri – 26 urzędników niższych wybieranych corocznie na zgromadzeniach ludowych do pomocy wyższym magistraturom.
Trybuni ludowi
Instytucja wprowadzona w 494r.p.n.e. prawdopodobnie w następstwie I secesji na Górę Świętą.
Początkowo 2, potem 4 i w końcu 10.
Nietykalni. Za opór i użycie siły wobec trybunała groziła kara śmierci bez sądu.
Kompetencje:
Ochrona interesów ludności miejskiej poprzez możliwość uchylania zarządzeń wszystkich urzędników, decyzji senatu i projektów ustaw przedstawianych zgromadzeniom ludowym krzywdzącym plebejuszy.
Prawo veta z wyjątkiem decyzji cenzora i dyktatora
Prawo ochrony ludności plebejskiej.
Zwoływanie zgromadzeń plebejskich, komicjów tribusowych, a z czasem nawet i senatu.
Prawo karania urzędników.
Ich dom był miejscem schronienia dla każdego plebejusza.
Ustrój municypalny w Rzymie i jego upadek
Municypia – podbite obszary Półwyspu Apenińskiego wcielone przez Rzymianie do swojego państwa.
Inkorporowane miasta wchodziły w pewien stosunek zależności od Rzymu.
Status mieszkańców municypiów:
Traktowani jak poddani rzymscy.
Płacili podatki.
Zobowiązani do służby wojskowej.
Początkowo nie mieli prawa głosowania, ani prawa do piastowania urzędów.
Posiadali ius conubii i ius commercii.
Jednym miastom pozostawiono samorząd inne podlegały władzy rzymskich prefektów.
Z biegiem czasu uzyskali pełne prawa obywatelskie.
Pryncypat:
Municypia i kolonie posiadały nadal szeroki samorząd (senat, zgromadzenie i urzędy wzorowane na analogicznych organach rzymskich).
Od początku II w. samorząd ten został ograniczony przez powołanie specjalnych urzędników cesarskich – kuratorów.
W II i III w. Italia utraciła część przywilejów (zwłaszcza wojskowych i podatkowych).
Kolonie rzymskie
Kolonie rzymskie – osady zakładane na podbitych terytoriach, o szczególnym znaczeniu strategicznym.
W okresie reform Grakchów wysyłano do koloni ubogich obywateli, a w ostatnich latach republiki osadzano w nich weteranów wojskowych.
Koloniści zachowywali pełnie praw politycznych w odróżnieniu do ludności miejscowej.
W wyników tzw. wojen ze sprzymierzeńcami (91-88 r.p.n.e.) przyznano mieszkańcom Italii obywatelstwo rzymskie, a na mocy ustawy o municypiach z 45 r.p.n.e. nadano samorząd wszystkim miastom italskim.
Organy samorządu: zgromadzenia ludowe, rada miejska i wybierani urzędnicy. Jurysdykcja karna należała do rzymskiej magistratury.
Zarząd prowincji pierwotnie sprawowany był przez namiestnika, którym był pretor posiadający szerokie uprawnienia administracyjne, wojskowe i sądowe.
Pod koniec okresu republiki namiestnictwo prowincji zaczęto powierzać konsulom i pretorom (proconsul, propraetor) dając im szerokie uprawnienia administracyjno-wojskowe i jurysdykcyjne.
Ściąganie danin i podatków nie należało do kompetencji rzymskich urzędników – zazwyczaj ciężary te były wydzierżawione osobom prywatnym – publikanom, którzy często dopuszczali się do nadużyć wobec ludności.
Pryncypat:
Oktawian podzielił prowincje na senatorskie i cesarskie.
Prowincji senatorskich było 10, formalnie znajdowały się pod władzą senatu, który mianował namiestników, prokonsulów sprawujących władzę administracyjną i sądową.
Prokonsul nie dowodził wojskiem.
Do pomocy, zwłaszcza w sprawach sądowych mianował senat, na wniosek namiestnika tzw. legatów.
W zakresie administracji państwowej namiestnikom pomagali kwestorzy.
Prowincji cesarskich było 12, a od czasu panowania Trajana 40, namiestnicy mianowani przez cesarza.
Władca powoływał odpowiedzialnych tylko przed nim urzędników skarbowych – prokuratorów.
Namiestnicy w prowincjach posiadali władzę cywilną i wojskową.
Od Klaudiusza – reguła nadawania obywatelstwa poszczególnym mieszkańcom prowincji, zwłaszcza żołnierzom po odbyciu służby i ich rodzinom.
Późniejsi cesarze nadawali je niekiedy całym miastom, a nawet prowincjom (Wespazjan – miasta w Hiszpanii).
Konstytucja Karakalli z 212r. – rozciągnięcie praw rzymskiego obywatelstwa na wszystkich wolnych mieszkańców.
Właściwym celem tego edyktu (constitutio Antoniniana) było rozciągnięcie na całe państwo pewnych podatków bezpośrednich, płaconych przez obywateli rzymskich.
PRYNCYPAT (27 r.p.n.e. – 284r. )
Twórcą był Oktawian August.
Próbował przedstawić swoją nieograniczoną władzę jako kontynuację ustroju republiki, głównie poprzez zachowanie starych instytucji politycznych wyrażających idee zwierzchnictwa narodu i demokracji bezpośredniej.
W istocie jednak poprzez kumulację różnych urzędów republikańskich, August mieniąc się przedstawicielem i pełnomocnikiem narodu przejął wszystkie ważniejsze atrybuty władzy państwowej i skupił w jednym ręku pełnie uprawnień cywilnych i wojskowych.
Po śmierci Augusta pozycja faktyczna i formalna cesarzy uległa dalszemu wzmocnieniu, a ustrój podlegając przeobrażeniom od elementów republikańskich po okres dawnej tyranii.
Dalsza ekspansja terytorialna Rzymu:
Oktawian 30 r.p.n.e. (Antonusz) Egipt, północna granica po rzekę Dunaj, wschodnia po rzekę Ren.
Pierwsza połowa I w. opanowanie części Brytanii.
Trajan – Największy zasięg terytorialny: Dacja, Armenia, Mezopotamia.
Stan szlachecki i stan ekwitów to honestiores, spoczywały na nich mniejsze obciążenia majątkowe i mieli łagodniejsze kary od humilores – reszty wolnych ludzi (niemajętnych).
Stosunki społeczne
Stan senatorski
Stawał się stanem zamkniętym, dziedzicznym.
Zyskiwał nowe przywileje.
Wzrost liczby senatorów pochodzących z prowincji.
Zmniejszenie roli senatu nastąpiło w połowie III w. poprzez odebranie senatorom prawa sprawowania pewnych urzędów w związku z zakazem odbywania przez nich służby wojskowej.
Ekwici
Rozszerzył się krąg urzędników i stanowisk, do których dostęp uzyskali ekwici.
O przynależności do tego stanu decydował princeps, który przejmując funkcję cenzora wpisywał na listę osoby, które uzyskał odpowiedni cenzus majątkowy.
Liczba ekwitów stale powiększała się o osoby wywodzące się z arystokracji municypalnej i kadry oficerskiej.
Plebejusze
Rola polityczna plebejuszy zmalała.
August i jego następcy dbali o poparcie ludu rzymskiego.
Proletariat nadal korzystał z rozdawnictwa zboża, pieniędzy i uczestniczył w specjalnie przygotowanych igrzyskach.
Niewolnicy
Cudzoziemcy –peregryni
Przyznanie obywatelstwa Latynom i ludności miast, które pozostały wierne Rzymowi w okresie wojen ze sprzymierzeńcami.
Prawa rzymskie uzyskali także cudzoziemcy – peregryni, posiadający dotychczas tylko IUS GENTIUM i zdolność prawną własnego państwa ojczystego.
Decydującą rolę odegrała konstytucja Antoniusa Karakalli z 212 r. nadająca obywatelstwo wszystkim mieszkańcom prowincji.
Kolonat w Rzymie
Pryncypat:
Kryzys własności chłopskiej, zmniejszenie się ilości niewolników i wzrost ich ceny.
Aby zwiększyć wydajność gospodarki rolnej niektórzy właściciele majątków ziemskich zaczęli nadawać niewolnikom w użytkowanie wydzielone działki gruntu, pozwalając im zatrzymać dla siebie uzyskane nadwyżki produkcyjne.
W wyniku jeszcze bardziej ograniczonego dopływu niewolników (długie lata pokoju), wielu latyfundystów oddawało ziemię w dzierżawę bezrolnym, tzw. kolonom w zamian za uiszczany czynsz.
Dzierżawcy ci byli ludźmi wolnymi, bowiem rekrutowali się głównie spośród zubożałych chłopów i wyzwoleńców.
Początkowo dobrowolny, poprzez stopniowe przedłużanie umowy, przekształcił się w uzależnienie dzierżawcy od właściciela gruntu, co w rezultacie doprowadziło do przywiązania kolonów do ziemi.
Dominat:
Różne kategorie kolonów: wolni, niewolni i przypisańcy.
Wolni otrzymywali od pana ziemię w dzierżawę, inwentarz mieli własny.
Przypisańcy (adscripticii) nie mieli ani ziemi, ani inwentarza.
Z chwilą przytwierdzenia kolonów do ziemi niemożliwą stała się swobodna alienacja ziemi bez kolonów.
W 2. połowie IV w. ograniczono swobodę dysponowania przez kolonów własnym mieniem.
Przynależność do tej grupy stała się dziedziczna.
Stopniowo zacierała się różnica pomiędzy kolonami a niewolnikami.
Od III w. szeregi kolonów zwiększyły się o wolnych chłopów.
Zarówno kolonowie jak i wolni chłopi znaleźli się w zależności osobistej od właścicieli ziemi, którą uprawiali.
Ustrój polityczny
Princeps:
Podstawę prawną stanowiły przyznane mu przez senat:
imperium prokonsularne
władza trybuna ludowego
godność najwyższego kapłana
Rozszerzone w stosunku do republikańskiego imperium prokonsularne zapewniło mu:
Bezpośredni zarząd prowincjami cesarskimi.
Płynące z tych prowincji dochody.
Nadzór nad prowincjami senatorskimi.
Duży wpływ na obsadzanie stanowisk namiestników tych prowincji.
Nieograniczoną władzę posiadał jedynie w Egipcie, gdzie występował jako następca faraonów.
Władza trybuna ludowego nadawała mu:
Nietykalność.
Prawo zwoływania zgromadzeń ludowych i senatu.
Prawo intercesji wobec wniosków przedstawionych na zgromadzeniach, uchwał senatu oraz zarządzeń wszelkich urzędników.
Prawo do inicjatywy ustawodawczej.
Tytuł najwyższego kapłana – pontifex maximus zapewniał mu zwierzchnictwo w sprawach kultu.
Imperium maius
Nadawało władcy naczelne dowództwo nad wojskiem.
Tytuł imperatora.
Princeps senatus
Cesarz występował jako pierwszy z senatorów.
Princeps civium
Pierwszy obywatel.
Tytuł Augustus i Divi filius – nadany aby uświęcić osobę cesarza.
Pater patriae – honorowy tytuł ojca ojczyzny.
Pełnomocnictwa nadzwyczajne:
Układanie listy senatorów.
Zaopatrzenie miasta w zboże.
Prowadzenie polityki międzynarodowej.
Prawo zalecania swych kandydatów na urzędy, równoznaczne z nominacją (ius commendationis).
Znaczenie i wpływy polityczne Augusta daleko przewyższały władzę wynikającą z kumulacji republikańskich magistratur.
Auctoritas – moralny autorytet działalności politycznej, był źródłem wielu nadzwyczajnych uprawnień Oktawiana.
Rozszerzenie władzy cesarskiej:
Prawo nadawania obywatelstwa.
Decydowanie o wojnie i pokoju.
Zawieranie przymierzy.
Najwyższe sądownictwo w sprawach cywilnych i karnych.
Prawo wydawania rozporządzeń (constitutiones).
Problem, prawnego uregulowania następstwa tronu:
Mimo iż usynowiony przez Augusta Tyberiusz został wybrany przez senat nowym cesarzem, koncepcja Augusta nie miała żadnej mocy prawnej.
W przyszłości przekazywanie władzy będzie następować przez:
dziedziczenie
adopcję
ustanowienie współregenta za życia
Nieuregulowana zasada sukcesji władzy była źródłem wielu poważnych konfliktów.
Konstytucje (rozporządzenia) cesarskie – constitutiones
W okresie cesarstwa stały się podstawowym źródłem prawa.
4 grupy: Edicta, Decreta, Mandata, Recipta,
ROZPORZĄDZENIA CESARSKIE
Mandaty (mandata)
Instrukcje dla namiestników i innych urzędników cesarskich.
Regulowały działalność poszczególnych urzędników, ale mogły też wiązać ludność podległą danemu urzędnikowi.
Największe znaczenie miały mandaty w dziedzinie prawa administracyjnego i karnego.
Edykty (edicta)
Rozporządzenia wydawane na mocy przysługującego im ius edicendi.
W przeciwieństwie do edyktów republikańskich magistratur mogły obowiązywać za życia cesarza, a także za panowania jego następców (jeśli nie zostały przez nich uchylone).
Reskrypty
(rescripta)
Odpowiedzi cesarza udzielane na piśmie na skierowane zapytania urzędników lub osób prywatnych w kwestiach spornych lub budzących wątpliwości prawne.
Dekrety (decreta)
Orzeczenia sądowe wydawane przez cesarza sprawującego najwyższe sądownictwo, bądź wydawane jako odwołania od wyroków urzędniczych.
Panujący jest viva vox iuris civilis.
Słowo panującego jest najwyższym sędzią.
Żeby konstytucje zmarłego władcy mogły się zachować musiał je ogłosić za życia.
W okresie cesarskim następowała sakralizacja władzy. Jeżeli po śmierci władcy odebrano mu atrybut boskości, to moc prawną traciły wszystkie akty cesarza wydane za życia.
Mnogość konstytucji. W późnym okresie spowodował bałagan prawny. Nie było żadnego zbioru tych praw. Zebranie tych zbiorów było dziełem prywatnym.
W okresie dominatu jedynym i wyłącznym źródłem prawa stały się ustawy cesarskie (leges), które wypierały dawne, różnorodne kręgi prawne: np. ius civile, ius honorarium czy ius gentium. Przyczyniło to się do ujednolicenia prawa w postaci zwartego systemu norm, zwanego prawem nowym, czyli nadzwyczajnym.
Zgromadzenie ludowe
Wybór urzędników republikańskich – godności te przeradzały się w okresie pryncypatu w funkcję tytularne.
Komicja funkcjonowały do końca I stulecia.
Ostatnią znaną ustawą komicjów była lex agraria z 96 r.
Od II w. w miejsce działalności ustawodawczej zgromadzeń weszło faktycznie ustawodawstwo senatu.
Senat
W początkowym okresie pryncypatu szerokie funkcje ustawodawcze, sądowe i administracyjne.
Wybór magistratur, na które jednak decydujący wpływ miał cesarz.
Zarządzanie skarbem republiki, ale znaczna część dochodów płynęła teraz do skarbca cesarskiego (fiscus).
Tracił stopniowo swoje znaczenie, stając się narzędziem w ręku imperatora.
Cesarz przejmując uprawnienia cenzora faktycznie sam ustalał skład senatu.
W III w. uprawnienia ustawodawcze przeszły całkowicie na cesarzy.
Rola senatu wzrastała w momencie interregnum.
Do senatu należała formalnie decyzja o wyborze nowego władcy i przyznaniu mu jego uprawnień (lex de imperium).
Od uchwały senatu zależało czy zmarły cesarz będzie zaliczony w poczet bogów.
W razie potępienia pamięci zmarłego, senat uchylał wszystkie wydane przez niego akty prawne.
Rada cesarska
Organ konkurencyjny wobec senatu.
Początkowo zwoływana dorywczo, od czasów Hadriana stale występująca.
Składała się z doradców cesarskich rekrutujących się spośród najwybitniejszych senatorów, urzędników i uczonych prawników.
Uprawnienia administracyjne i sądowe.
Ostateczne formułowanie wszelkich aktów ustawodawczych i wykładania ustaw.
Magistratury w Cesarstwie
Konsulowie
Urząd ten stracił swoje najwyższe znaczenie w państwie.
Konsulów wybierano na krótkie okresy – 4 lub nawet 2 miesiące. Głównie do formalnego przeprowadzenia pewnych czynności (m.in. zapisy testamentowe, ustanowienie fideikomisów, wyzwoleń).
Przekształcał się w funkcję tytularną i honorową.
Był jednak nadal bardzo atrakcyjny ponieważ byłym konsulom powierzano zazwyczaj namiestnictwo w prowincjach.
Pretorzy
Początkowo utrzymali w zasadzie swoje kompetencje w zakresie sądownictwa w sprawach cywilnych. Z czasem utracili swoje uprawnienia na rzecz nowych urzędników cesarskich, zachowując prawo do sądzenia szczegółowo oznaczonych spraw.
Przewodniczyli w niektórych sądach np. w sądach centumwiralnych dla spaw spadkowych.
Po wydaniu za panowania cesarza Hadriana w 132r. edictum perpetuum utracili prawo wydawania edyktów.
Cenzorzy – zaprzestali wykonywać swoje uprawnienia.
Edylowie – zachowali częściowo uprawnienia sądowe w sprawach dotyczących handlu, powierzano im głównie czynności policyjne. Od III w. zaprzestano wybierać edylów.
Kwestorzy – zredukowano ich liczbę z 40 do 20 wprowadzając urząd kwestora u boku cesarza.
Vigintisexviri – ograniczono liczbę tych urzędników do 20.
Trybuni ludowi – od III w. zaprzestano wybierania tego urzędu.
W miejsce dawnych instytucji republikańskich powstał nowy zbiurokratyzowany aparat podporządkowany cesarzowi.
Nowi urzędnicy jako mandatariusze sprawowali władzę w imieniu cesarza, od którego otrzymywali wysokie wynagrodzenie za swoją służbę i byli odpowiedzialni tylko przed nim.
Zanik zasady kolegialności.
Administracja cesarska stała się instytucją państwową, opartą na osobach o odpowiednich kwalifikacjach.
Skarbowość
Aerarium populi romani – skarb z okresu republikańskiego, jego zarząd spoczywał na senatorach, stracił znaczenie na rzecz skarbu cesarskiego (fiscus principis, fiscus Caesaris).
Fiscus principis – stworzony przez Oktawiana, wpływały do niego wszelkie dochody z prowincji cesarskich, z czasem także sumy pochodzące z prowincji senatorskich.
Patrimonium Caesaris – odrębny skarb związany z odrębnym majątkiem cesarza. Cesarz dysponował tym skarbem na drodze aktów prawno-prywatnych. Cześć tego skarbu przypadała po śmierci władcy jego spadkobiercom.
Kryzys pryncypatu
Wzrost sprzeczności pomiędzy zachowaniem resztek ustroju republikańskiego a dążeniami cesarzy do uzyskania nieograniczonej władzy.
Po zamordowaniu Aleksandra Sewerusa w 235r. rozpoczęła się niemal półwieczna anarchia wojskowa.
Zdarzało się, że wybierano nawet dwóch cesarzy naraz zwalczających się wzajemnie.
Najazdy plemion barbarzyńskich – Germanów, Partów oraz najazdy Persów.
Kryzys społeczny, gospodarczy, religijny.
Utrata znaczenia i wyludnienie Italii.
Zubożenie ludności.
Upadek handlu i rzemiosła.
Nasilenie ucisku fiskalnego.
Dewaluacja pieniądza.
Walki o tron.
Przeznaczanie niemal całych dochodów państwa na wojsko.
Wzrost cen.
Próby usamodzielnienia się prowincji.
DOMINAT (284r. – koniec Vw. )
Reformy Dioklecjana (284-305r.)
Princeps uzyskał nowy tytuł „dominus” (pan, bóg), co miało być krokiem do wprowadzenia boskiego kultu cesarza.
Panującemu należał się wiernopoddańczy posłuch, wszelaki sprzeciw, zwłaszcza odmowę składania ofiar traktowano jako przestępstwo obrazy majestatu.
Wprowadzenie nowego ustroju państwa – dominatu.
Tetrarchia
Władza cesarska została podzielona pomiędzy 4 osoby: 2 cezarów i 2 augustów.
Dioklecjan przyjął za współregenta Maksymiliana.
Terytorium nie uległo podziałowi i w zasadzie wszyscy 4 cesarze mieli władzę nad całością Imperium.
Był to raczej podział funkcji rządzenia, władzy naczelnej na określonym obszarze, a nie państwa.
Okres rządów obydwu augustów przewidziany był na 20 lat, po czym każdy z nich miał ustąpić, a miejsca te zajmowali cezarowie.
Podział ten załamał się już na początku IV w.
Reforma monetarna (wprowadzenie do obiegu pełnowartościowej monety brązowej, srebrnej i złotej).
Reformy Konstantyna Wielkiego
Administrację oparto na zasadzie centralizmu i biurokratyzmu.
Oddzielono władzę wojskową od cywilnej.
Prefectus praetorio praktycznie utracił kompetencje wojskowe.
U boku cesarza powołano kolegialny organ doradczy – Święty Konsystorz o fachowym składzie.
Urzędnicy centralni pochodzili z nominacji cesarza i w każdej chwili mogli zostać odwołani.
Wydzielone zostały urzędy terytorialne – administracja terytorialna oparta została na zasadzie hierarchicznej.
Podział państwa:
prefektury(Rzym, Konstantynopol i 4 terytorialne) diecezje prowincje civitas (w civitas funkcjonował samorząd).
W 305r. zwiększono liczbę prowincji z 48 do 120, w celu zmniejszenia uprawnień zarządców.
Wprowadzono pełnowartościową monetę oraz taryfę cen maksymalnych na towary i usługi dla zahamowania inflacji. Za przekroczenie wyznaczonych cen groziła kara śmierci.
Zmiany w systemie podatkowym; oprócz nowych podatków zamieniono część opłat na świadczenia w naturze.
Podział armii na oddziały przygraniczne i rezerwowe.
Przymusowy pobór rekruta.
Zwiększenie armii dwukrotnie.
Stworzono przymusowy system zamkniętych stanów zawodowych do których przynależność była dziedziczna. (Przymus dotyczył kupców i rzemieślników, danin i świadczeń).
Przymus zawodowy objął także wieś i spowodował przywiązanie kolonów do ziemi.
Stosunki społeczne
Uprzywilejowani – honestiores
Senatorzy – ordo senatus.
Godność senatorska była dziedziczna lub z nadania cesarskiego.
Posiadający honorowy tytuł senatora nie zasiadali w senacie.
Liczne przywileje, w tym sądowe.
Wraz z osłabieniem władzy cesarskiej rosło ich znaczenie.
Precarium (patronat) – poprzez tą instytucję, własność ziemska pojedynczej osoby lub całej wsi, która oddawała się w opiekę możnemu przechodziła na wielkiego właściciela ziemskiego.
Chłop korzystał tylko z prawa użytkowania z zastrzeżeniem zwrotu ziemi. Za prawo własności oddający się w opiekę korzystał z takich samych przywilejów, jakimi cieszyły się posiadłości możnych.
Możni przejmowali także (pomimo zakazów cesarza) ziemi chłopów którzy nie byli w stanie spłacić swojego długu.
Do honestiores należeli także średni właściciele ziemscy i dekurionowie – członkowie najwyższych organów w miastach.
Nieuprzywilejowani – humiliores
Humiliores – kupcy, rzemieślnicy, drobni właściciele ziemscy, koloni.
Kupcy i rzemieślnicy przymusowo byli zrzeszeni w kolegiach – związkach zawodowych.
Na kolegiach spoczywała odpowiedzialność za uiszczanie podatków.
Z czasem przynależność stała się dziedziczna.
Ustrój polityczny
Cesarz
Był panem w stosunku do wszystkich, nieograniczonym i nieodpowiedzialnym.
Boski kult cesarza (zaczerpnięty z despocji wschodnich).
Panującemu należał się wiernopoddańczy posłuch, wszelaki sprzeciw, zwłaszcza odmowę składania ofiar traktowano jako przestępstwo obrazy majestatu.
Pod wpływem chrześcijaństwa uważany za zastępcę Boga na ziemi.
Dziedziczenie tronu (faktycznie często o obsadzie decydowała armia).
Palatium sacrum – rozbudowana administracja centralna znajdująca się w otoczeniu cesarza.
Mianował urzędników.
Senat
O jego składzie zaczął decydować w dużym stopniu sam cesarz, powołując na jego członków wyłącznie osoby wywodzące się z honestiores.
Senat rzymski zachował swój arystokratyczny charakter, podczas gdy w senacie wschodnim dużą rolę odgrywali również ludzie niższego pochodzenia mianowani przez władcę.
Jen senat istniał w Rzymie drugi w Konstantynopolu.
Organ ten pełnił rolę rady cesarskiej.
Znaczenie wzrastało w okrasach osłabienia lub upadku władzy cesarskiej.
W rzeczywistości rola senatu sprowadzała się do pełnienia funkcji rady miejskiej Rzymu i Konstantynopola.
Administracja centralna
Oddzielenie władzy cywilnej od wojskowej (miało to osłabić pozycję wyższych urzędników).
Urzędy dzieliły się na centralne i lokalne.
Urzędnicy niżsi podporządkowani byli wyższym.
Każdy urzędnik miał własną kancelarię – officium.
Wszyscy urzędnicy pobierali pobory, każdy kto został przez cesarza mianowany na urząd musiał uiścić opłatę.
Cesarz mianował urzędników cywilnych na czas ograniczony, a wojskowych zazwyczaj z pominięciem tego ograniczenia.
Od Konstantyna Wielkiego zasłużonym urzędnikom nadawano godność patrycjusza (dożywotnie szlachectwo).
Z dawnych urzędów zachowali się: cenzorzy, pretorzy i konsulowie lecz ich uprawnienia były już niewielkie.
Nowi urzędnicy w administracji:
Minister dworu – magister officiorum
Kierownik kancelarii cesarskiej.
Kierował polityką zagraniczną.
Sprawował nadzór nad administracja lokalną.
Kanclerz
Urzędnik wpływający w dużym stopniu na kształt ustawodawstwa.
Opracowywał projekty ustaw.
Przewodniczył sądowi królewskiemu.
Minister skarbu
Minister domen – zarząd prywatnym majątkiem cesarza.
Wielki szambelan – zarządzał dworem.
Agentes – funkcjonariusze do działań specjalnych.
ŚWIĘTY KONSYSTORZ
Przyboczna rada cesarska wchodzili w jej skład najwyżsi urzędnicy.
Rozważała ważne sprawy z dziedziny administracji państwowej.
Rozważała sprawy sądowe, w których cesarz osobiście miał wydać wyrok.
Od połowy V w. funkcjonował jako sąd apelacyjny.
Administracja lokalna
Odebranie uprawnień wojskowych namiestnikom.
PREFEKTURY
2 na wschodzie i 2 na zachodzie
PRAEFECTUS PRAETORIO – władza sądownicza, administracyjna oraz prawo wydawania rozporządzeń.
DIECEZJE
12 następnie 15
WIKARIUSZE
PROWINCJE
96 następnie 120
NAMIESTNICY z tytułem PREZESA lub LEKTORA
OKRĘG WOJSKOWY
DUX
Administracja Rzymu i Konstantynopola
Stanowiły odrębne prefektury z prefektami na czele, sprawującymi kontrolę nad handlem, rzemiosłem oraz aprowizacją.
Obywatelami byli tylko wolni mieszkańcy.
Organizacja samorządu miast:
Organy gminy: zgromadzenie ogólne, kuria-rada miejska i urzędnicy municypalni.
Kuria zarządzała majątkiem miejskim i sprawowała nadzór nad urzędnikami.
Rozdział podatków przypadających na gminę.
Członkowie kurii – DEKURIONOWIE.
Za wpływ ustalonej sumy z podatków odpowiadali własnym majątkiem.
Urząd ten był przez to uciążliwy, wprowadzono jego dziedziczność, a zamożniejszych mieszkańców miast zaczęto zmuszać do objęcia tej godności.
DEFENSOR
Urząd ten miał bronić praw ludności najuboższej.
Przyjmował skargi na nadużycia urzędników.
Sprawował sądownictwo w drobnych sprawach.
Początkowo obsadzany przez prefekta, z czasem przez biskupa i przedstawicieli mieszkańców, w V w. stracił swe znaczenie.
Sądownictwo
Połączone z władzą administracyjną.
1 organ rozpatrywał zarówno sprawy cywilne i karne.
Oddzielone zostało tylko sądownictwo wojskowe w związku z wydzieleniem władzy wojskowej.
Rozpatrywanie spraw cywilnych przez sądy wojskowe było zabronione.
Sądownictwo zbudowane na zasadzie instancyjności – od wyroku organu niższej instancji można było złożyć apelacje do organu wyższej instancji:
Namiestnik wikariusz prefekt
Tylko od wyroku prefekta nie przysługiwało odwołanie do cesarza ponieważ sądził on w jego zastępstwie.
Sądownictwo kościelne
Biskup występował w charakterze sędziego polubownego.
Obydwie strony musiały zgodzić się na poddanie sporu do rozstrzygnięcia biskupów.
Od wyroku biskupa nie przysługiwało odwołanie.
Sąd biskupa dysponował niezwykle skutecznym środkiem egzekucyjnym stosowanym wobec strony, która nie poddała się wyrokowi – klątwą.
Duchowni odpowiadali wyłącznie przed sądem kościelnym.
Skarbowość
Reforma monetarna Dioklecjana nie zlikwidowała inflacji i panującego chaosu gospodarczego.
Reforma podatkowa łączyła podatek gruntowny z pogłównym (annona).
Podatek ten przeznaczony był na utrzymanie wojska i armii urzędników.
Płacili go koloni i niewolnicy.
Podatek od posiadłości płacili także senatorowie (ale w praktyce liczne ulgi i zwolnienia).
Pogłównym obciążona była ludność miejska.
Kupcy i rzemieślnicy płacili podatek przemysłowy.
Wojskowość
Barbaryzacja – przewaga żołnierzy pochodzenia germańskiego.
Demokratyzacja – najwyższe stanowiska oficerskie nie były już dostępne tylko dla senatorów, ale i za odwagę i zasługi niezależnie od pochodzenia.
Nowy system organizacji wojskowej – armia podzielona na oddziały stałe, strzegące granic i doborowe, przeznaczone do walki w miejscach zagrożenia.
Upadek Cesarstwa Zachodnio-rzymskiego
Podział imperium:
330r. – przeniesienie stolicy państwa do Konstantynopola.
380r. – Konstantynopol stał się siedzibą cesarzy wschodniorzymskich.
395r. – ostateczne utrwalenie się podziału (Teodozjusz I podzielił państwo pomiędzy synów: Arkadiusza (zach.) i Honoriusza (wsch.).
Narażenie na ataki Germanów (2-krotnie złupili Rzym: 410 i 455r.). Z tego powodu stolicę państwa przeniesiono do Rawenny.
Utrata znaczących terenów na rzecz państw germańskich:
Wizygoci – Galia, następnie Półwysep Pirenejski.
Wandalowie – pn. Afryka.
Burgundowie – tereny nad środkowym Renem.
476r. – zdobycie Italii pod wodzą Odoakra.
Lata 80. V w. – koniec samodzielnego bytu Cesarstwa zachodniego.
Inne przyczyny upadku państwa:
Darzenie do usamodzielnienia się poszczególnych części imperium.
Bunty armii podczas przenoszenia ich na odległe fronty.
Wysoka inflacja – psucie monety.
Brak zagwarantowanej ciągłości dynastii.
Wysoki koszt utrzymania armii.
Olbrzymie różnice kulturowe i religijne.
Kryzys wartości – upadek obyczajów, patriotyzmu i rozpad więzi rodzinnych.
Najazdy plemion barbarzyńców na cesarstwo – Goci, Jazygowie, Sasi, Frankowie, Markomanowie, Gepidowie, Alanowie, Germanowie, Sarmaci, Berberowie. Ataki Persów za dynastii Sasanidów.
Różnice w Cesarstwie Wschodniorzymskim w porównania do Zachodniorzymskiego
Upadek gospodarki nie przybrał tak drastycznej formy.
Proces feudalizacji przebiegał wolniej.
Istniały liczne gospodarstwa wolnych chłopów i wolne gminy wiejskie.
Nie istniały zamknięte przed wpływami szerszego rynku samowystarczalne wielkie majątki ziemskie.
Przetrwały miasta jako ważne ośrodki handlu, podczas gdy na zachodzie miasta pogrążyły się w upadku.
Interesy gospodarcze wielkich właścicieli ziemskich decydowały o tym, że grupa ta popierała scentralizowane państwo, podczas gdy na zachodzie wielcy właściciele ziemscy zainteresowani byli decentralizacją władzy państwowej.
Sytuacja na Zachodzie:
Podboje barbarzyńców – upadek rolnictwa i handlu.
Większe znaczenie armii.
Italia – najbardziej zrujnowana gospodarczo.
Pn. Afryka – rozwinięte rolnictwo ale słaby rozwój miast i rzemiosła.
Galia i Hiszpana – tylko tu występowały (nielicznie już) niewolnicze latyfundia.
Stosunki z Kościołem
Prześladowania chrześcijan (I-IV w.):
Ze względu na poglądy społeczno-ustrojowe, wrogie dotychczasowym zasadom ustrojowym.
III/IV w. – stabilizacja wewnątrz Kościoła.
Dioklecjan jeszcze bezwzględnie prześladował Chrześcijan, ale już jego następcy zmienili nastawienie.
Powody zmiany polityki wobec Kościoła:
1 religia mogła służyć znacznie lepiej od różnorodności wyznań.
Chrześcijaństwo służyło wzmocnieniu pozycji cesarza.
Mogło przyczynić się do jednoczenie społeczeństwa i przebudowy państwa.
Edykt mediolański:
Wydany w 313r. przez Konstantyna w Mediolanie edykt tolerancyjny.
Przyznawał chrześcijanom swobodę praktyk religijnych na równi z innymi religiami.
Kler zwolniony został od ciężarów na rzecz państwa.
W rezultacie cesarz uzyskał poparcie ze strony organizacji kościelnej.
Stopniowo chrześcijaństwo uzyskiwało stanowisko wyznania uprzywilejowanego.
380r. – chrześcijaństwo religią państwową (Teodozjusz I, Gracjan i Walentynian).
392r. – edyktem z tego roku zakazano innych wyznań niż chrześcijaństwo.
416r. – wprowadzono zakaz obejmowania urzędów przez pogan.
Ingerencja cesarza w wewnętrzne sprawy Kościoła, nie wyłączając spraw wiary.
Panujący obdarzał Kościół i duchowieństwo licznymi przywilejami majątkowymi i sądowymi.
Z chwilą upadku władzy cesarza na Zachodzie Kościół uzyskał duży stopień niezależności od władzy cesarza (w przeciwieństwie do sytuacji w Wschodniej części państwa).
Początki organizacji kościelnej:
Oparta na podziale terytorialnym istniejącym w państwie rzymskim.
Wykształcenie się hierarchii wśród duchowieństwa, na czele której od 451r. stali biskupi Rzymu i Konstantynopola z tytułem patriarchów.
Z czasem na Wschodzie ustaliły się jeszcze 4 patriarchaty.
Od V w. biskupa rzymskiego tytułowano papieżem.
O ile patriarchów wschodnich podporządkowała sobie władza świecka, biskup rzymski utrzymał niezależność (poparcie władców germańskich).
Patriarchaty prowincje (arcybiskupi) diecezje (buskupi) parafie (proboszczowie).
Sobory – powszechne zjazdy duchowieństwa zwoływane od IV w. w ważnych sprawach (organizacyjnych i dogmatycznych) dla Kościoła przez papieża lub cesarza.
Ich odpowiednikami na szczeblu prowincji były synody.