Notatki na studia notatki i ściągawki

Zróżnicowanie ekonomiczne Europy w okresie poprzedzającym pojawienie się państwa nowożytnego

* Układ kapitalistyczny kształtował się stopniowo i kolejno obejmował poszczególne państwa.
* Najwcze­śniej: w Anglii i Niderlandach, pierwsze symptomy już w okresie feudalizmu.
* Najwcześniej kapitał pojawił się w dzie­dzinie handlu i bankowości, by dużo później objąć przemysł.
* Szerzeniem wiedzy technicznej zajmowali się głównie rzemieślnicy dzięki swoim wędrówkom i osiedlaniu się w innych miastach lub krajach.
* Duże znaczenie miały migracje ludności spowodowane reforma­cją i prześladowaniami religijnymi.

Manufaktury:

* Zaczęły pojawiać się od XVII w.
* Zakłady, które w jed­nym pomieszczeniu, pod jednym zarządem, skupiały większą liczbę robotników w celach produkcyjnych.
* Początkowo opierały się na pracy ręcznej, ale w miarę upływu czasu zostały zmechanizowane.
* Praca była zorganizowana, oparta na specjaliza­cji w zakresie poszczególnych czynności i na podziale pracy, dzięki czemu możliwa stała się większa wydaj­ność.
* Zakładano je aby produkować przedmioty zbytku, uzbrojenie dla wojska, artykuły powszechnego użytku, przede wszystkim z branży włókienniczej i metalowej.

* Podstawą dla akumulacji kapitału w tym czasie był: handel zamorski i związany z nim protekcjo­nizm, handel europejski, spekulacje papierami warto­ściowymi na giełdzie, rozwój banków oraz zasady wyznawane i realizowane przez mieszczaństwo, takie jak oszczędność i kalkulacja.

Zmiany w rolnictwie angielskim:

* Pierwsze symptomy pojawiły się już w końcu XIV w.
* W północnych terenach dokonywała się stopniowo likwidacja drob­nych gospodarstw chłopskich i rozwój dużych farm, w których hodowano owce.
* Produkcja wełny no­siła cechy gospodarki towarowej.
* Rozpad dawnego ustroju rolnego szczególnie nasilił się w XVI w. i trwał do XVIII w. – okre­s rewolucji w rolnictwie angielskim.
* Wielkie farmy hodowlane powstawały drogą za­garniania i ogradzania przez szlachtę ziem gminnych, które wcześniej były użytkowane wspólnie przez wszystkich mieszkańców gminy.
* Gospodarkę hodow­laną prowadziła sama szlachta albo oddawała zie­mię w dzierżawę.

* Skutki ogradzania:

* Część chłopów wyrugowanych z ziem gminnych nie mogła odtąd utrzymać się, opusz­czali wieś i często najmowali się do pracy w ma­nufakturach.
* Część chłopów nie będąc już krępowana zasadami użytkowania wspólnych gruntów, uzyskała swo­bodę gospodarowania a tym samym możność bo­gacenia się.
* Wśród mieszkańców wsi nastąpiło silne rozwar­stwienie.
* Nowopowstałe duże gospodarstwa prowadzone były wg zasad gospodarki towarowej, z udzia­łem pracowników najemnych, które produkowały artykuły często jednorodne z przeznaczeniem dla rynku.

Powstanie 2. systemów gospodarczych:

* Zmiana koniunktury gospodarczej na Zachodzie — większa produkcja i większe zapotrzebowanie na artykuły pochodzenia rolniczego — w Europie wschodniej nie poczyniła takich postępów jak na Zachodzie, wywołała inną reakcję.
* Szlachta tamtejsza starała się powiększyć areał ziemi znajdują­cej się w jej bezpośrednim użytkowaniu oraz zwięk­szała obowiązkową robociznę chłopów.
* W krajach niemieckich położonych na wschód od Łaby nastąpił w związku z tym rozwój folwarków (najwcześniej na Pomorzu Zachodnim, w Prusach, na Śląsku i w Cze­chach).
* W XVIII w. folwarki poja­wiły się w Rosji.
* Szlachta wypra­cowywała nadwyżki finansowe i następnie lokowała je w przemyśle, z tym że w porównaniu z Zacho­dem proces ten zaczął się później i przebiegał wolniej.
* Orga­nizatorem produkcji manufakturowej stało się oprócz szlachty także państwo, o czym decydowały przede wszystkim względy militarne.

Rewolucja przemysłowa

* Rewolucja przemysłowa – gwałtowne przemiany gospodarcze, których przeja­wem były:

* przewrót techniczny (zastępowanie pracy ręcznej maszynami), który umożliwił produkcję masową.
* przewrót ekonomiczny, czyli zmiany w organiza­cji produkcji i w zasadach kalkulacji.

* Całość tych przemian prowadziła do powsta­nia przemysłu fabrycznego i nowoczesnej cywilizacji technicznej.

Rewolucja przemysłowa w Anglii (XVII w.):

* Działo się to pod wpływem:

* rewolucji w rol­nictwie
* dużego zapotrzebowania na produkcję prze­mysłową na rynkach zagranicznych (głównie w ko­loniach)
* nagromadzonych kapitałów
* dużej mobilno­ści siły roboczej, którą wywołała swoboda poruszania się
* popularność zasady wolno­ści produkcji i handlu

* Powiązanie gospodarcze Anglii z innymi kontynentami.
* Rozbudowa systemu kolonialnego sprzyjała zajęciu przez Anglię przodującego miejsca w gospodarce i polityce świato­wej w XIX w.
* Wpływ rewolucji przemysłowej w Anglii na inne kraje, w których dokonywały się analogiczne przemiany:

* Francja i Belgia w 1. 30-tych XIX w.
* USA i Niemcy w 1. 40-tych
* Austria i europejska część Rosji po 1870 r.
* Włochy w końcu XIX w.

* W 2. połowie XIX w. we wszystkich dziedzinach dokonał się postęp tech­niczny oraz organizacyjny, którego celem był wzrost wydajności pracy.
* Pojawienie się ogromnych kontrastów między krajami bardziej i mniej uprzemysłowionymi. Mimo, że kraje słabo rozwinięte mogły korzystać z no­wych wzorców technicznych z krajów uprzemysło­wionych, upływ czasu kontrasty te jedynie zwiększał.
* Kraje uprzemysłowione wcześniej uzyskały wzrost wydajności pracy, co pozwalało na obniżenie kosztów produkcji i w rezultacie na tańszą produkcję.
* Była ona konkurencyjna tak pod względem jakości, jak i ceny dla produkcji krajów dopiero wstępujących na drogę industrializacji.

* Na kontynencie europejskim sytuacja gospodar­cza kształtowała się pod wpływem m.in. zmian dokonujących się w Anglii i rewolucji burżuazyjnej we Francji a następnie pod wpływem przeobrażeń w Europie okresu Napoleona.

* Zniesiono feudalne powinności chłopów .
* Nadano chłopom prawo własności ziemi.
* Usunięto wspólne władanie ziemią w gminach, co umożliwiło postęp techniczny w rolnictwie.
* Znie­siono cechy.
* Wprowadzono wolność działalności go­spodarczej, co umożliwiło rozwój przemysłu.
* Zniesiono monopole handlowe .
* Wprowadzono wol­ność handlu.

Francja – specyfika przemian gospodarczych:

* Warunki dla rozwoju przemysłu stwo­rzyła przede wszystkim rewolucja francuska.
* Napo­leon dał początek protekcyjnej polityce gospodarczej.
* Przy zapotrzebowaniu ze strony wojska i ad­ministracji zaczął rozwijać się przemysł w: Francji, na terenach niemieckich, Belgii oraz w innych pań­stwach znajdujących się pod wpływem politycznym Francji.
* Dzięki protekcyjnej polityce państwo francuskie po 1830r. stworzyło ponownie dogodne warunki dla rozwoju przemysłu.
* Industrializacja we Francji prze­biegała w nieco inny sposób niż w Anglii:

* mniej było tutaj węgla, podstawowego surowca potrzebnego w energetyce i metalurgii
* niższy był przyrost natu­ralny, zatem mniej było rąk do pracy
* węższy był rynek wewnętrzny
* mniejszy był odpływ ludno­ści wiejskiej do miast
* brak większego rynku zagra­nicznego

* We Francji nie było wielkiego przemysłu a przeważały drobne i śred­nie zakłady przemysłowe.

Państwa niemieckie:

* W Prusach w politykę uprzemysłowienia ingero­wał rząd, tworząc w niektórych dziedzinach zakłady rządowe.
* Wprowadzenie wolności przemysłowej na­stąpiło po 1810r., kiedy to zniesiono cechy.
* W rozwoju gospodarczym państw niemieckich poważną przeszkodą było rozbicie polityczne.
* Konsekwencja: duża różnorodność zasad handlowych, celnych, monetarnych i podatkowych.

* Zjednoczenie gospodarcze dokonało się tan szybciej niż zjednoczenie polityczne.
* Działo się to głównie z inicjatywy Prus, które w 1833r. utworzyły Związek Celny.
* Czynnikiem jednoczącym tereny niemieckie były szczególnie ko­leje, rozwijające się w szybkim tempie pod patrona­tem rządu.
* Wielki przemysł rozwinął się tylko w niektórych ośrodkach: w Nadrenii, Saksonii, na Śląsku i w Berlinie.
* Wytworzyły się też na terenach nie­mieckich silne powiązania między przemysłem i ban­kami, co dla Anglii i Francji było zjawiskiem nie­znanym.

Kraje Europy środkowo-wschodniej:

* Uprzemy­słowione były tam tylko niektóre regiony i niektóre dziedziny gospodarki.
* Np. w monarchii Austro-Wę­gierskiej przemysł skupiony był głównie na terenach czeskich i w Wiedniu.

* O odmiennościach decydowały takie czyn­niki, jak:

* długo utrzymujące się stosunki folwarczno-pańszczyźniane w rolnictwie
* dysponowanie kapita­łem przez ziemiaństwo, nie mieszczaństwo, a szlachta rzadko inwestowała w przemysł
* tania siła robocza, co hamowało dążenie do wprowadzenia mechanizacji
* duża rola państwa w procesie industrializacji, zwłasz­cza w takich dziedzinach jak przemysł ciężki, kolej­nictwo
* duży udział kapitału obcego, którego właści­ciele dyktowali swoje warunki

Stany Zjednoczone:

* Czynnikiem, który zadecy­dował o szybkim rozwoju gospodarczym tego pań­stwa był ciągły napływ osadników.
* Przybywali ludzie w wieku produkcyjnym, przedsiębiorczy.
* Przedsiębiorczość wyzwalał także szeroki ka­talog swobód i wolności polityczno-gospodarczych.
* Na dynamikę rozwoju gospodarczego istotny wpływ miał rozrost terytorialny.
* Wysoka cena siły na­jemnej.
* Ze względu na duże obszary wolnej ziemi każdy mógł ją uzyskać, co zmniejszało liczbę lud­ności gotowej podjąć pracę najemną.
* Brak siły ro­boczej powodował większe zapotrzebowanie na ma­szyny. Dzięki temu już w połowie XIX w. USA stanowiły centrum postępu technicznego na świecie.
* Przemysł rozwijał się na północy kraju, pod­czas gdy Południe było wybitnie rolnicze.
* Zróżnicowanie gospodarcze stało się powodem narastania sprzeczności gospodarczych. Naj­wcześniej znalazły one wyraz w sporze o kolonizo­wanie tzw. Dzikiego Zachodu a następnie o zniesienie niewolnictwa.

* Pod koniec XIX w. Anglia stra­ciła przodujące stanowisko w produkcji i handlu mię­dzynarodowym.
* Nastąpiło ożywienie i rozwój wielkich inwestycji we Francji i Niemczech. Prawie tak szybko jak w Niemczech, koncentra­cja i monopolizacja postępowała w Stanach Zjedno­czonych.

Uprzemysłowienie w Rosji:

* Pod koniec XIX w. dokonał się przełom w uprzemysłowieniu Rosji.
* Napływał obcy kapitał (niemiecki i francuski) jako odpowiedź na zamówienia rządowe.
* W połowie XIX w. przemysł czynił po­stępy głównie w północno-wschodnich guberniach.
* Większy rozwój przemysłu nastąpił po 1861r., kiedy to w wyniku reformy uwłaszczeniowej ludność wiejska w szybkim tempie przenosiła się do miast.
* Wielkie zakłady przemysłowe powstały w Rosji dopiero w końcu XIX w.
* Większa część kraju nadal pozostała nadal rolnicza.

Handel

* Podstawowe arty­kuły handlu:

* Wschód  zboże i inne płody rolne.
* Zachód  wyroby metalowe, sukna oraz artykuły spożywcze o charakterze luksusowym, m.in. wino, owoce południowe, korzenie.

* W 2. po­łowie XIX w. artykuły pochodzenia rolniczego stały się przedmiotem handlu międzynarodowego o światowym zasięgu, ciągle rósł na nie bowiem popyt w bo­gatych krajach przemysłowych.
* Przedmiotem han­dlu krajów zachodniej Europy były głównie artykuły przemysłowe oraz surowce.

Kompanie (spółki akcyjne) i polityka monopolowa:

* W handlu uczestniczyły nadal dawne kompanie – związki kupców oraz nowe – obracające kapitałem swych członków, któ­rzy odpowiednio do wniesionego kapitału partycy­powali w zyskach.
* Kompanie te były spółkami ak­cyjnymi, które uzyskiwały przywileje dające im mo­nopol handlu z pewnymi krajami.
* Polityka monopo­lowa była przeszkodą dla swobodnego rozwoju han­dlu, hamowała wolną konkurencję.
* Same kompanie surowo zwalczały handel prowadzony przez indywi­dualnych kupców. Toteż ci opowiadali się często po stronie sił rewolucyjnych, licząc na zniesienie mo­nopoli.

* Na początku XIX w. w handlu międzynarodo­wym przodowała W. Brytania (istotne znaczenie – akty nawigacyjne wydawane od 1651 r.).
* W związku z ożywieniem się handlu następo­wał dynamiczny rozwój miast, szczególnie na Za­chodzie.
* Rosnące potrzeby transportu starano się zaspokoić poprzez wykorzystanie dróg wodnych śródlądowych i morskich i powszechną budowę linii kolejowych.

Nowożytne rolnictwo

* Wzrost produk­cji rolnej, zwłaszcza artykułów przeznaczonych na zbyt poza teren wsi.
* Powiązanie rolnictwa z przemysłem spowodowane koniecznością wprowadzania udoskonaleń technicz­nych dla zwiększenia wydajności.
* Tra­dycyjne gospodarstwo rolne przekształcało się stop­niowo w przedsiębiorstwo (farma, plantacja), w któ­rym dominowało dążenie do zdobycia zysku i nasta­wienie na produkcję jednego lub kilku tylko towarów.
* W Europie Środ­kowo-Wschodniej włączenie się chłopów do gospodar­ki kapitalistycznej nastąpiło z dużym opóźnieniem.
* Różne drogi prowadzące do zmian w stosunkach agrarnych doprowadziły do zróżnicowania rozmia­rów gospodarstw rolnych:

* Anglia  przeważały duże farmy (od 40 do 200 ha)
* Francja i zach. Niemcy  przeważały gospodarstwa średnie (20 – 80 ha)
* kraje Europy środkowo-wschodniej  wielkie majątki ziemskie (powyżej 200 ha) i drobne gospo­darstwa chłopskie (poniżej 20 ha)

* Kapitalizm w rolnictwie rozwijał się częściowo poprzez:

* koncentrację ziemi (prowadziło to do daleko idącego rozwarstwienia wsi)
* podnoszenie wydajności pracy
* stosowanie ulepszeń
* wprowadzanie hodowli.
* stosowanie pracy najemnej.

* W Euro­pie zachodniej częstym zjawiskiem było oddawanie ziemi w dzierżawę (dzierżawców zwano farmerami).

Koncentracja produkcji

* Na przełomie XIX i XX w. rozwój przemy­słu przybrał formę koncentracji produkcji.
* Niewiele przybywało przedsiębiorstw danej branży, za to po­jawiały się o coraz większych roz­miarach, w których wzrastała produkcja, jak i liczba zatrudnionych robotników.
* Największe rozmiary przybrała koncentracja w przemyśle cięż­kim i w nowych ga­łęziach produkcji, które wymagały nowej i drogiej technologii.
* Wielkie przedsiębiorstwa przybierały często po­stać kombinatów, w których:

* wykonywano cały ciąg produkcji od surowca do końcowego wyrobu  koncen­tracja pozioma.
* prócz produkcji podstawowej zajmowano się też produkcją uboczną  koncentracja pionowa.

* Koncentracja zmuszała do wprowadzenia do procesu produkcyjnego udoskonaleń technicznych i organizacyjnych po to by zmniejszyć koszty pro­dukcji i jednocześnie rozszerzyć produkcję.
* Koncentracja produkcji wymagała powięk­szenia kapitału.
* Przedsiębiorcy zaczęli poszukiwać go w bankach.
* Popularne stały się kredyty długo­terminowe, niskoprocentowe, przeznaczone na cele inwestycyjne.
* Skutkiem aktywnej roli banków (po­przez kredyty podporządkowały sobie przedsiębior­stwa, przejmowały je na własność lub pod kontrolę) był rozwój kapitału finansowego. W wyniku tego procesu wykształciła się oligarchia finansowa, która zbliżyła się do aparatu państwowego a często inspiro­wała politykę państwa.

Spółki:

* Sposobem na powiększenie kapitału pod koniec XIX w. było zawiązywanie spółek.
* Łączyły wiele kapitałów i rozkładały ryzyko produkcji na wiele podmiotów.
* Udziały w spółkach przybrały postać bezimiennych akcji, które wypuszczano w obieg w dużych ilościach  kredyt zaciągany u wielu niezna­nych wierzycieli.
* Wśród posiadaczy akcji wyłączny wpływ na właściwe zarządzanie przedsiębiorstwami mieli posiadacze dużych pakietów akcji, które często znajdowały się w dyspozycji przedstawicieli kapitału finansowego.
* W ten sposób nastąpiło rozdzielenie własności od zarządzania przedsiębiorstwem.

Związki monopolistyczne:

* W połowie lat 70. XIX w. przedsiębiorcy za­częli zawierać wzajemne porozumienia, które miały zapobiec konkurencji, ustalać wspólną cenę wyro­bów, podział rynku i pozwolić na zmonopolizowanie produkcji.
* Związki monopolistyczne przybie­rały formę karteli lub syndykatów.
* Przedsiębiorstwa tej samej branży zrzekały się samodzielności lub łą­czyły się w trusty pozostające pod wspólnym zarzą­dem.
* W wyniku wykupywania mniejszych przedsię­biorstw przez większe powstały

* Koncerny – tworzyły najczęściej przedsiębiorstwa po­wiązane ze sobą ekonomicznie (np. metalowe, che­miczne)
* Holdingi – zajmowały się utrzymaniem akcji innych przedsiębiorstw i tym sposobem kontrolowały szerokie dziedziny produkcji.

* W końcu XIX w. przedsiębiorstwa konkurujące ze sobą na obcych rynkach zawierały międzyna­rodowe porozumienia w sprawie podziału rynków zbytu i dostaw surowców.
* Pierwotnie krótkotrwałe, od początku XX w. zaczęły przybierać charakter trwały.
* Związki przedsiębiorców poprzez świadome regulowanie procesem produkcji zmieniły zasady funkcjonowania gospodarki, która nie była już odzwierciedleniem kosztów produkcji, jak było to przy wolnej konkurencji.
* Zmianom tym towarzyszył wywóz kapitału do krajów mniej rozwi­niętych.

No tags for this post.