Stosunki społeczno gospodarcze w państwie feudalnym
Powstanie i ustrój miast
Trzy strefy:
* Obszar dawnego cesarstwa, który w niewielkim stopniu został zniszczony (wzdłuż Morza Śródziemnego).
* Pozostałe obszary Cesarstwa, gdzie miasta zostały zniszczone, ale odbudowana została sieć miejska.
* Ziemie, gdzie nie było tradycji miejskiej.
Cechy miasta:
* Miasta (civitas, oppidum), wyróżniały się od terenu je otaczającego, pod względem:
1. Gospodarczym – były to skupiska ludzi trudniących się handlem i rzemiosłem.
2. Prawnym – organizacja miejska posiadała własne prawo miejskie.
3. Topograficznym – były ośrodkami zwartymi pod względem przestrzennym.
Okres monarchii wczesnofeudalnej:
* Miasta słabo rozwinięte, powodem były niedostatki produkcji rolnej. Nie wystarczało ich na zapewnienie utrzymania ludności nierolniczej.
* Zachowały się tylko nieliczne miasta z okresów Cesarstwa.
Nowe miasta:
* Zaczęły powstawać w ośrodkach diecezji kościelnych, na podgrodziach i w centrach zarządu państwem.
* Nie pełniły samodzielnej roli ekonomicznej.
* Były częścią kompleksów majątkowych feudałów świeckich, duchownych i króla.
Cechy charakterystyczne miast:
* Ludność zajmowała się wymianą towarową i rzemiosłem.
* Centra produkcji i handlu.
* Centra administracyjne.
* Własny ustrój i sądownictwo.
Ruch komunalny (XI w.):
* Reforma miejska, której motorem było wrastające w zamożność mieszczaństwo.
* Cel: uzyskanie autonomii warunkującej dalszy rozwój życia miejskiego.
* Kolebka ruchu: północna Francja, gdzie powstały gminy, rodzaj sprzysiężenia mieszczan przeciwko feudałom.
* Miasta przystąpiły do walk o:
* sprecyzowanie powinności finansowych i wojskowych mieszczan
* wolność osobista
* samorząd gospodarczy
* własne sądownictwo
* otoczenie miast murem
* I ustępstwo: nadanie obszarowi miejskiemu immunitetu zwalniającego mieszkańców od obciążeń prawa książęcego.
* Następnie feudałowie wystawili przywileje, karty swobód, dokumenty lokacyjne określające nowy status miasta.
* Uregulowany w nich został zakres uprawnień właściciela, organizacja władz miejskich, a mieszkańcy uzyskali szereg swobód.
* Miasta uzyskały osobowość prawną i władzę w ramach swojego terytorium.
* Zaczęły pełnić funkcję polityczno-administracyjną.
* Finansowały inwestycje publiczne.
* Zostały włączone w system militarny państwa – punkty obronne.
Często model ustroju 1 miasta (macierzystego) przejmowały inne miasta (filialne),np.:
* Miasta angielskie – wzorowały się na normandzkich.
W Niemczech:
* Magdeburg – na terenach wschodnich
* Lubeka – na północy
* Wiedeń – na południu
Typy miast francuskich
* Ruch komunalny najwcześniej rozpoczął się w części północnej państwa (XI w.).
* Podstawą ustroju komunalnego były karty komunalne¸ zapewniające:
* swobodę polityczną
* prawo wyboru władz miejskich
* własne sądownictwo
* własne ustawodawstwo
* prawo nakładania podatków na mieszkańców miasta
* prawo utrzymywania sił zbrojnych
* XII/ XIII w. – władcy francuscy walcząc z dążeniami decentralizacyjnymi feudałów opierali miast.
* Połowa XIII w. – władza królewska zdobyła przewagę nad feudałami co spowodowało zmianę stosunku króla do miast, który od tej pory zacznie dążyć o ograniczenia swobód miejskich.
* XIV w. – ingerencja króla nasila się, jedynie w sprawach ściśle lokalnych miasta pozostały samodzielne.
* XVI –w. – stopniowe ograniczanie swobód miejskich.
* XVII w. – nasilenie tego procesu spowodowane podporządkowaniem gospodarki finansowej miast przez królewskich urzędników.
* Nadzór nad miastami objęli intendenci.
* Stanowiska w aparacie miejskim obsadzał król drogą sprzedaży, przez co przedstawiciele burżuazji zasiedli w ogólnym zgromadzeniu oraz w zarządzie miejskim z merem na czele.
1. Miasta komunalne (północna Francja)
* Bardzo duża autonomia.
* Ogólne zgromadzenie obywateli – organ najważniejszy.
* Ława (24-100 ławników) – pełniła władze administracyjną i sądową.
* Władzę pochodziły z wyborów ( na 1-2 lata).
2. Miasta konsularne (południowa Francja)
* Ustrój zbliżony do miast włoskich.
* Wielka rada, konsulowie (2-24) i rada mniejsza – organy.
* W XII w. konsulów zastąpił podesta.
3. Maoista prewotalne (środkowa Francja).
* Pozbawione samorządu i własnego sądownictwa.
* Prewot – sprawował w nich władzę, był urzędnikiem królewskim lub senioralnym.
* Nadawane tym miastom karty swobód miały tylko w niewielkim stopniu zabezpieczyć mieszkańców przed samowolą urzędników.
4. Bastydy (tereny przygraniczne).
* Nowe miasta zakładane w XIII w. o zakresie swobód zbliżonym do miast prewotalnych.
[Następna strona...]
Miasta w Niemczech
* Terytorium miast zamykało się w murach miejskich.
* Znaczna pozycja polityczna.
* Regale targowe – prawo przysługujące królowi do zakładania miast, często przekazywane przez niego władcom terytorialnym.
Miasta cesarskie (państwowe; miasta Rzeszy) Rozsiane na terenie całych Niemiec.
Podlegały bezpośrednio królowi.
Wraz z upadkiem władzy monarszej uzyskały szereg autonomicznych uprawnień.
Miasta biskupie Wcześnie uniezależniły się i uzyskały uprawnienia podobne do miast cesarskich.
Od XIV w. zwane „wolnymi miastami Rzeszy”, ponieważ coraz mniej na nich spoczywało świadczeń.
Miasta krajowe Należały do feudałów świeckich, zwłaszcza władców terytorialnych.
* Uprawnienia właściciela miast wynikały z immunitetu lub z przywileju królewskiego.
* Właściciel w mieście sprawował władzę za pośrednictwem swego urzędnika: wójta dziedzicznego lub sołtysa. Kompetencje:
* Sprawy administracyjne i sądowe.
* Reprezentował interesy właściciela.
* W miastach prywatnych: sądownictwo w sprawach mniejszej wagi, z czasem właścicielom udało się uzyskać uprawnienia w zakresie s. wyższego.
* W miastach królewskich i s: sądownictwo wyższe.
Samorząd miejski:
* Udało się go wywalczyć na przestrzeni XI – XII w.
* Wzorem był ustrój miast włoskich w okresie konsularnym.
* Często podstawą dla rozwoju samorządu były uprawnienia wójta dziedzicznego, zdobyte przez miasto drogą wykupu.
* XI – cesarze i władcy terytorialni popierali miasta, szukając w nich oparcia w walce z feudałami.
* XII/XII – zmiana tej sytuacji.
* XV – miasta stają się coraz bardziej uzależnione od książąt.
Organy samorządu miejskiego:
* Rada miejska z 1 lun kilkoma burmistrzami (Burgermeister).
* Wybierana na rok.
* W skład wchodzili radcowie – consules.
* Kompetencje: administracyjne, skarbowe i wojskowe.
* Ława z wójtem – zajmowała się sądzeniem.
Związki miast niemieckich:
* Aby przeciwstawić się feudałom kupcy z różnych miast zawiązywali organizację o handlowo-gospodarczym charakterze.
* Ich celem była obrana interesów gospodarczych.
* Czasami organizacje te wykraczały poza teren 1 miasta i obejmowały wiele miast – tzw. hanzy.
* Związki miast z XIII i XIV w.: Frankonii, Bawarii oraz w Westfalii.
* Najważniejsze związki:
o związek miast nadreńskich (do 1226r.)
o związek miast szwabskich (do 1388r.)
Hanza niemiecka:
* Związek miast na czele z grupą miast wendyjskich pod przewodnictwem Lubeki.
* Pierwotnie związek kupców, który przekształcił się w związek miast macierzystych.
* Zrzeszone miasta dzieliły się na 4 dzielnice:
* westfalską
* saską
* wendyjską
* prusko-inflancką
* Posiadała placówki dyplomatyczne: Nowogród, Londyn, Bergren i w Brugii.
* Nie posiadała stałych organów związkowych.
* Podstawą jej działalności były 2 konfederacje:
* greiswaldzka z 1361
* kolońska z 1367
* W miarę potrzeb zwoływane były zjazdy przedstawiciel miast zrzeszonych (odbywały się w celu ustalenia ogólnych zasad działalności Hanzy).
* XIV – Hanza stanowił poważną siłę gospodarczą i polityczną.
* XV – znaczenia zaczęło upadać, powody:
* nowe szlaki handlowe
* nakazy władców zmuszające miasta do wystąpienie z Hanzy
[Następna strona...]
Miasta w Anglii i ich odrębność od miast kontynentalnych
* Rozwinęły się później, jeszcze w XI w. były półrolniczymi osiedlami, bowiem w Anglii wolniejsze było tempo oddzielania się miast od okręgu wiejskiego.
* Nie wyodrębniły się wyraźnie od otaczającego je okręgu.
* W XIII i XIV uzyskały osobowość prawną i samorząd, nie posiadały jednak takich wolności jak miasta kontynentu.
* Rozwój organów administracji w mieście rozpoczął się od wydzierżawienia miastu podatków (firma burgi). Takie przywileje – karty, stawały się podstawą samorządu miast. W kartach miasta uzyskały prawo wyboru własnych organów: rady i szeryfa.
* Nie wytworzyło się oddzielne sądownictwo miejskie. Sądownictwo miast angielskich było ograniczone i tylko nieliczne miasta uzyskały uprawnienia sądowe takie jak hrabstwa, stąd zwano je hrabstwami-miastami.
* Miasta z ziem prywatnych uzyskały swobody znacznie później niż miasta królewskie.
* Miasta królewskie z kolei traciły swobody miejskie (od końca XIII w.).
* XVI w. – założenie, że każde miasto ma osobowość prawną.
* Władzę sprawowały odtąd rady (złożone z bogatych mieszczan). Mogły wydawać rozporządzenia.
* Wiele miast uzyskało prawa polityczne, ponad 100 miast miało prawo zasiadania w Izbie Gmin.
Miasta w Rosji
* Rozwój miast był opóźniony.
* Do większego rozwoju nastąpiło w XVII w.
* Przez długi okres czasu nie posiadały samorządu.
* Od 1699r. władzę w miastach sprawowały izby ziemskie, kompetentne w dziedzinie ściągania podatków, zarządzania handlem i rzemiosłem.
* 1708r. – podporządkowanie izb przez gubernatorów.
* XVIII w. –władzę sprawował magistrat obsadzany przez obywateli regularnych, (bogatych mieszczan posiadających nieruchomość w mieście).
* 1720r. – reforma ustroju miast. Powstał w Petersburgu Główny Magistrat, podporządkowany Senatowi.
* Podporządkowano mu magistraty innych miast (prezydent + 1-4 burmistrzów).
* Członkowie magistratu wybierani dożywotnio.
* Zajmowały się sprawami: gospodarczymi, skarbowymi, policyjnymi i sądowymi.
* 1727r. – podporządkowano je gubernatorom – ograniczenie samodzielności.
* Samorząd miejski przyznany został w 1785r. (przywilej Katarzyny II).
* Był to ograniczony samorząd – podlegał kontroli władz gubernialnych.
Organy samorządu miejskiego
Ogólne zebranie
* Cenzus wieku (25 lat) i majątkowy.
* Obradowało 1 raz na 3 lata celem wyboru władz miejskich.
* Przedstawiało gubernatorowi postulaty dotyczące miasta.
Powszechna duma
* Złożona z radnych, wybierana na 3 lata.
* W praktyce nie odgrywała większej roli.
Duma 6 radnych
* Wybierana przez powszechną dumę.
* Przewodniczył prezydent.
* Zbierała się 1 w tygodniu.
[Następna strona...]
Stosunki społeczne (do końca XV w.)
Stan szlachecki
* W skład wchodziły różne kategorie feudałów świeckich, dysponujących własnością ziemską.
* Ziemie uzyskiwali w systemie beneficiarnym na prawie lennym lub rycerskim.
* Zyski miały zapewnić feudałom utrzymanie oraz umożliwić wykonanie podstawowego obowiązku – służby wojskowej.
Wróżda:
* Rycerzom wolno było dochodzić swoich praw zbrojnie.
* Prowadziło to często do wojen prywatnych.
* Z tym zwyczajem walczyło państwo (pokoje ziemskie) oraz Kościół drogą pokoju bożego (pax Dei) lub rozejmu bożego (Treuga Dei).
* Kościół zezwalał na stosowanie wróżdy tylko przez kilka dni w tygodniu oraz wyłączał pewne osoby lub rzeczy spod działania wróżdy.
* Państwo zezwalało na wróżę dopiero gdy droga sądowa okazała się bezskuteczna.
* Szlachta korzystała z prawa odpowiadania wyłącznie przed sądem szlacheckim.
* Prawo do korzystania z urzędów, godności oraz zwolnień podatkowych.
* Posiadał własne herby, zawołania i obyczajowość.
* Początkowo wejście do tego stanu uwarunkowane było podjęciem służby wojskowej w związku z uzyskaniem ziemi. Od XII pasowaniem na rycerza a od XIII urodzeniem.
* Możliwa utrata szlachectwa albo nobilitacja.
* Szlachta rodowa (opierała egzystencję na dobrach ziemskich): dworska i prowincjonalna.
* Szlachta urzędnicza (dochody nie z dóbr ale z urzędu).
SZLACHTA WYŻSZA
* Anglia – lordowie
* Francja – wasale korony
* Niemcy – książęta rzeszy
Anglia
* Możnowładcy baronowie.
* Baronowie podlegali sądom równych (sądy parów). Zasiadanie w tym sądzie oznaczało przynależność do grupy baronów.
* Kiedy powstał Parlament zasiadali w Izbie Lordów.
* Od XIV Izba Lodów skupiła nie tylko baronów ale całą szlachtę angielską np. hrabiów.
* Godność para dziedziczył syn, a pozbawić tej godności mógł tylko Parlament.
* Parostwo nie musiało wiązać się z koniecznością zwierzchnictwa terytorialnego.
Francja
* Do wyższej szl. należeli posiadacze lenna wprost od króla, władający lennami obejmującymi całe prowincje.
* Nosili tytuły: książąt, hrabiów, markizów.
Rzesza Niemiecka
* Książęta Rzeszy posiadali bezpośredniość państwową (byli bezpośrednimi wasalami króla) i stanowość (Landeshohiet – posiadali zwierzchnictwo terytorialne).
* Każdy z Książąt stanowił stan (państwo) pozostające w związku z Rzeszą.
* Od IV w. żeby dostać się do tej grupy szlachty trzeba było posiadać władztwo terytorialne na podstawie przywileju cesarza.
* Hierarchia: elektorzy książęta wolni panowie.
SZLACHTA NIŻSZA
* Rycerze często szukali ochrony u króla przed dążeniami do ich podporządkowania przez szlachtę wyższą.
Anglia – rycerze (subtenentes)
* Byli pośrednio wasalami króla, składali mu przysięgę wierności.
* Nie istniał zakaz aby osoby spoza stanu rycerskiego nie mogły nabywać dóbr rycerskich.
* Od XII w. zaciera się różnica pomiędzy rycerstwem a pozostałą ludnością wolną.
* Przyczyną tego zjawiska był upadek militarnej roli rycerstwa obowiązek wszystkich wolnych do posiadania broni i udziału w pospolitym ruszeniu.
* Edward I w 1290r. wprowadził swobodę sprzedaży lenn. W rezultacie zaczęła się zacierać różnica pomiędzy baronami ze względu na wielkość lenna.
Francja – pośredni wasale króla
* Ich znaczenie systematycznie malało.
* Aby zwiększyć swoje dochody szlachta ta prowadziła praktykę grodzenia lub zamiany czynszu na renty naturalne.
* Szlachta w todze – szlachta urzędnicza, zwiększała się systematycznie jej liczba. Wywodziła się często spośród nobilitowanych przez króla mieszczan
Rzesza Niemiecka
* Szlachta niższa, krajowa – w większości podporządkowana władcom terytorialnym.
Ministeriałowie
* Rekrutowali się często z dawnej czeladzi niewolnej i ludności poddańczej, którym feudałowie powierzali lenna służbowe z zamian za służbę wojskową lub pełnienie funkcji urzędniczych.
* Z feudałami wiązał ich stały stosunek zależności.
* Od XIV w. weszli w skład niższej szlachty.
* Ministeriałowie z zastrzeżeniem – młodsi synowie szlacheccy, nieposiadającym ziemi, wobec czego przyjmowali lenna służbowe z zastrzeżeniem, że zachowają wolność.
Rycerstwo państwowe
* Nieliczna grupa szlachty z terenów pd.-zach.
* Posiadali bezpośredniość państwową ale nie posiadali stanowości (nie mogli zasiadać w Sejmie Rzeszy).
* Grupa rycerstwa uprzywilejowanego
* Od końca XVI w. posiadali własną organizację ze zjazdami włącznie.
Szlachta z przywileju
* Do XVII w. prawo nobilitacji przysługiwało tylko Senatowi, od tego czasu je zniesiono.
* Od tej pory szlachectwo nadawali władcy terytorialni urzędnikom wywodzącym się ze stanu mieszczańskiego.
Rosja
* Nie było rozwiniętego systemu lennego, wobec czego szlachta formalnie była jednolitym stanem.
* Ci którzy otrzymali wotczyny (ziemie wolne od posług) w zamian za służbę wojskową tworzyli grupę bojarów.
* Nimi obsadzano godności dworskie a te uprawniały do udziału w Dumie Bojarskiej (godności dumne).
* Wotczyny były dziedziczne i mogły być alienowane.
* Grupa ta uległa wewnętrznemu zróżnicowaniu w okresie panowania tatarskiego.
* Kniaziowie (książęta służebni) – mieli największą pozycję, wywodzili się z dawnych władców dzielnicowych.
* Bojarzy – pozycją przypominali zachodnioeuropejskich seniorów.
* Dzieci bojarskie – zubożali potomkowie rodów bojarskich.
* Miestniczestwo – hierarchia rodów, miała znaczenie przy obsadzaniu urzędów.
* Dworianie – (często słudzy dworscy) utrzymywali ziemię jednak nie na prawie dziedzicznym ale dożywotnio (pomiestija). Tworzyli trzon armii rosyjskiej. Z czasem pomiestija stały się dziedziczne i możliwa stała się likwidacja zróżnicowania szlachty na dworian i bojarów.
* Ukaz Piotra I z 1714r. zezwolił na dziedziczenie pomiestii i od tej pory w Rosji występował jednolity stan szlachecki.
[Następna strona...]
Duchowieństwo
* Stan uprzywilejowany.
* Od feudałów świeckich różnił go status społeczny a nie ekonomiczny.
* Mieli prawo do korzystania z beneficjów kościelnych.
* Dostęp do święceń mieli w zasadzie wszyscy, jednak d. wyższe rekrutowało się z górnych warstw szlachty.
* Wyższe: arcybiskupi, biskupi i opaci. W Rzeszy wchodziło w skład grupy książąt i korzystało z takich samych uprawnień jak feudałowie świeccy.
* Niższe: parafialne, rekrutowało się z mieszczan i chłopów.
* Klasztory posiadały osobowość prawną. Zarządzane były przez opata lub przeora.
* Mimo iż zakonnicy nie posiadali niczego, klasztory dysponowały nieraz ogromnymi majątkami.
* Do stanu wchodziło się w drodze święceń lub przez złożenie ślubów zakonnych.
* Dziedziczne było prawosławne duchowieństwo parafialne.
* XI w. – wprowadzenie celibatu. W K. prawosławnym obowiązywał z reguły tylko zakonników.
* D. protestanckie było świeckie.
Przywileje:
* Podlegali odrębnemu prawu: kanonicznemu lub kościelnemu.
* Odrębne sądownictwo- privilegium fori.
* Zwolnienie od ciężarów na rzecz państwa i służby wojskowej.
* Pobierali od ludności zamieszkującej w ich dobrach daniny, pobierali także dziesięciny od ludności diecezji.
* Pełnili często ważne funkcje i urzędy państwowe.
* Wchodzili w skład reprezentacji stanowej.
Osłabienie pozycji duchowieństwa w poszczególnych państwach w dobie reformacji:
* Sekularyzacja dóbr.
* Wyeliminowanie katolicyzmu i wprowadzenie w jego miejsce protestantyzmu.
* Zakaz nabywania nieruchomości (Francja).
* Podporządkowanie polityce państwa (Austria).
Mieszczaństwo
* Prawo miejskie stanowiło podstawę dla funkcjonowania miast i żyjących w nich mieszkańców.
* Mieszczenie tworzyli odrębny stan, który nie wszędzie był stanem zamkniętym:
* przynależność dziedziczna
* pobyt w mieście przez 1 rok + 1 dzień
* przez małżeństwo
* otrzymanie prawa miejskiego (obywatelstwa)
* nabycie nieruchomości
* trudnienie się rzemiosłem, handlem
* członkostwo w cechu
Patrycjat
* Bogaci kupcy i mistrzowie niektórych cechów.
* Decydujący wpływ na sprawy miejskie.
* Decydował o obsadzie stanowisk miejskich.
* Przejmował często obyczaje szlacheckie, naśladował tradycyjne wzory feudalne.
* Poczuwał się jednak do solidarności z mieszczaństwem.
Pospólstwo
* Składało się w większości z członków cechów.
* W toku walk z patrycjatem udało im się odnieść w wielu miastach znaczne sukcesy.
Plebs
* Pozbawiony wpływu na bieg spraw miejskich.
Ludność miast rosyjskich – posadskije ludi
* Podzielona na kategorie wg zamożności.
Goście
* Posiadali szczególną pozycję, zwłaszcza należący do seciny sukienniczej.
* Głównie najbogatsi kupcy.
* Godność tą nadawał car.
* Korzystali z licznych przywilejów (m.in. zwolnień podatkowych i prawa zasiadania w Soborze Ziemskim).
Organizacje miejskie:
Gildie – org. handlowe, nie zawsze ograniczające się do 1 miasta.
Cechy
* Zrzeszały rzemieślników wykonujących ten sam zawód.
* Organizacja przymusowa i zamknięta.
* Liczba mistrzów, czeladników i uczniów była organiczna.
* Nad działalnością cechu czuwała starszyzna cechu.
* Od XIII w. uchwalały własne statuty normujące warunki pracy, zasady zaopatrywania się w surowce, ceny na gotowe produkty.
* Pierwotnie przyczyniły się do rozwoju przemysłu miejskiego i do utrzymania równowagi między rolnictwem a przemysłem. Z upływem czasu organizacja cechowa stałą się instytucją hamującą rozwój przemysłu.
[Następna strona...]
Chłopi
Poddaństwo chłopów:
* Dziedziczne.
Poddaństwo osobiste
* Oprócz ciężarów z tytułu użytkowania gruntu, polegało na zależności osobistej od pana, pan:
* Narzucał chłopu rodzaj prac i świadczeń.
* Wyrażał zgodę na zawarcie związku małżeńskiego (maritagium – opłata za zgodę).
* Po śmierci chłopa zabierał część jego majątku ruchomego – odmarszczyzna (mortuarium).
Poddaństwo gruntowe
* Wynikało z faktu użytkowania przez chłopa gruntu, który był obciążony powinnościami feudalnymi, głównie rentą feudalną.
* Z czasem chłop został przypisany do gruntu i nie mógł go opuścić.
* Obowiązek płacenia czynszu i odrabiania pańszczyzny.
* Prawa i obowiązki chłopów regulowały ustawy dworskie (iura curiae, Hofrechte) lub spisy zwyczajów dworskich.
Formy zwierzchności feudała nad chłopami:
* Sądownictwo patrymonialne.
* Kategoryczne związanie chłopów z ziemią, z czego wynikał zakaz opuszczania ziemi.
* Wyłączność pewnych świadczeń ekonomicznych dla pana, np. utrzymywania młyna, handel napojami alkoholowymi.
* Ograniczenie wolności osobistej, respektowanie przez pana tych uprawnień zbliżało chłopów do dawnych niewolników, z tą różnicą, że będący poddanymi posiadali podmiotowość prawną.
Rodzaje świadczeń, ewolucja: robocizna danina renta pieniężna, prace specjalne na rzecz dworu. Poza tym: podatek na rzecz państwa.
Francja
* Mogli wykupić się od poddaństwa osobistego za opłatą.
* Zwiększała się w ten sposób liczba wolnych czynszowników.
* Praktykę tą zainicjował Ludwik w 1315r.
[Następna strona...]
Niemcy
* Podział chłopów na 3 grupy:
* Wolni – płacili wyłącznie czynsz, zwolnieni od innych świadczeń.
* Przywiązani do ziemi – obok renty feudalnej uiszczali szereg dodatkowych świadczeń.
* Grupa sług i parobków – pracowali na dworach.
* XII-XIV w. – pewna poprawa w położeniu chłopów.
Anglia
* Wolni (sokeman) – mogli nawet sprzedać swoje posiadłości, jeśli wywiązali się ze swoich świadczeń.
* Poddani (willani) – przywiązani do ziemi.
* Od XIV w. sokomeni i williani korzystali z statusu wolnego posiadacza ziemi – copyholders.
* Szybki rozwój gospodarki pieniężnej doprowadził wcześnie do wyeliminowania ze świadczeń chłopskich pańszczyzny i renty feudalnej, które zastąpił czynsz
Rosja
* Smerdowie – wolni chłopi żyli w wspólnotach (były one obciążone podatkami).W coraz większym stopniu byli wciągani w zależność poddańczą, przeważnie poprzez zaciąganie pożyczek.
* Riadowicze (zakupi) – uzależnieni chłopi. Pierwotnie zależność w skutek pożyczki była czasowa, z czasem zmieniała się w stałą.
* Krestjanie – terminem tym od XIII w. określano wszystkich chłopów.
* Czarnyje ludi – chłopi zamieszkujący ziemie podległe księciu, byli w bardzo dobrym położeniu.
* Chłopi mogli opuścić ziemie w dniu św. Jerzego – prawo to z czasem uległo ograniczeniu poprzez zapowiednyje ljeta, kiedy to opuszczenie ziemi było zakazane.
Powstania chłopskie
Anglia 1381 Powstanie Wata Tylera
Francja 1358 „Żakeria”
Rosja 1606-07 Powstanie Iwana Bołotnikowa
1667 Powstanie Stiepana Riazina
Niemcy 1493 Powstanie w Alzacji
1514 „Ubogi Konrad” (Wittembergia i Badenia)
1524-25 Wielkie powstanie w Szwabii, Frankonii i Turyngii.
12 artykułów chłopskich:
* zniesienie poddaństwa osobistego
* złagodzenia kar wymierzanych przez sądy patrymonialne
* zniesienie najdrastyczniejszych ciężarów
* ograniczenie pańszczyzny
* przeznaczenie dziesięciny na utrzymanie proboszczów, ewentualne nadwyżki przeznaczone miały być na cele charytatywne
* przywrócenie prawa polowań i połowu
* wprowadzenie zasady wyboru proboszcza przez wiernych
Po klęsce pod Frankenhausen chłopi niemieccy na następne 4 wieki zostali odsunięci od życia politycznego.
Rozwój gospodarki towarowo-pieniężnej (XVI-XVIII)
Zjawiska zapowiadające zmianę stosunków gospodarczych:
* Wykorzystanie środków produkcji (w tym ziemi) jako kapitału przeznaczonego głównie do osiągnięcia zysku.
* Przewaga produkcji przeznaczonej na sprzedaż.
* Stosowanie coraz powszechniej pracy najemnej – praca stała się towarem.
* Wyodrębnienie się z samowystarczalnego gospodarstwa domowego produkcji zarobkowej.
* Dążenie do osiągnięcia maksymalnych zysków.
Merkantylizm:
* Ogólnopaństwowa polityka gospodarcza.
* Jako doktryna ekonomiczna pojawił się w Europie Zach. w XVII w.
* Miarą bogactwa i potęgi państwa jest ilość zgromadzonych kruszców szlachetnych.
* Merkantyliści wzrost bogactwa kraju widzieli w przypływie pieniędzy do skarbu państwa, co mogło nastąpić w drodze korzystnej wymiany zagranicznej.
* W centrum ich zainteresowania znalazł się handel zagraniczny.
* Uważano, że: kraj bogaci się gdy wartość eksportu przewyższa wartość importu.
* Dążenie do uzyskania dodatniego bilansu handlowego stało się naczelną zasadą ówczesnej polityki gospodarczej.
Protekcjonalizm:
* Politykę to stosowano aby wykorzystywać w praktyce teorię merkantylną.
* Popierano własną produkcję a dla jej wzrostu stosowano protekcjonalną politykę celną (niskie cła wywozowe, wysokie wwozowe) po to aby zatrzymać w kraju głównie surowce celem dalszego ich przetwarzania.
* Produkcję krajową miały wzmocnić subwencje i pożyczki.
Polityka merkantylna:
* Stosowano merkantylistyczną politykę kolonialną.
* Kolonie traktowano jako źródło surowców i rynek zbytu.
* Rozwijała się równolegle z rozbudową monarchii absolutnych, w których administracja i wojsko wymagały znacznie więcej niż dotąd środków ze skarbu państwa.
We Francji realizował ją Colbert
* Wprowadził zakaz wywozu zboża, aby zapobiec wzrostowi cen chleba i utrzymać płace na niskim poziomie.
* Taryfy celne miały uniemożliwić przywóz do kraju gotowych produktów zagranicznych.
* Popierał ekspansje kolonialną.
* Umożliwiono szlachcie zajmowanie się handlem zagranicznym.
Rosja
* Zniesione zostały przywileje celne kupców angielskich (1646) a następnie innych narodowości (1654 i 1667).
* Ustawa z 1667r. – wprowadziła 1 podatek celny i ustaliła taryfę celną.
Zmiany w produkcji:
* Najwcześniej nowe formy gospodarki rozwinęły się w Anglii i Niderlandach.
* Powstanie nowych gałęzi wytwórczych.
* Rozwój handlu zamorskiego spowodował poważne zmiany w konsumpcji.
* XVI w. – kryzys produkcji rolnej, wzrost cen i znaczny przyrost ludności.
* Wzrost cen prowadził do obniżenia realnej wartości czynszów płaconych przez chłopów, co było niekorzystne dla feudałów.
* Część szlachty zaczęła poszukiwać dodatkowego źródła dochodu w działalności pozarolniczej, poprzez udział w handlu i zakładanie manufaktur.
* Tracił na znaczeniu przymus cechowy.
[Następna strona...]
System nakładczy:
* W wyniku zwiększenia się liczby partaczy, nie związanych ograniczeniami cechowymi i rozmiarami produkcji rozpowszechnił się wśród tej grupy system nakładczy.
* Nakładca, kupiec-pośrednik dostarczał surowce, odbierał gotowe wyroby i organizował produkcję.
* Dysponował on kapitałem i brał na siebie ryzyko produkcji.
* Najwcześniej pojawił się w produkcji tkackiej.
Manufaktury:
* Pojawiły się w Europie w XVII w.
* Duże zakłady produkcyjne, skupiające większą liczbę robotników.
* Prace w dużej mierze wykonywano ręcznie, występował jednak podział czynności produkcyjnych, dzięki któremu osiągano wyższą wydajność.
* Obok manufaktur w których wytwarzano przedmioty zbytku czy wyroby przeznaczone na potrzeby wojska, powstały manufaktury produkujące wyroby masowe (głównie w dziedzinach na które istniało największe zapotrzebowanie).
Kompanie handlowe:
* Ich celem była monopolizacja handlu z dalekim krajami. Kompanie angielskie:
* Lewantyńska 1518r.
* Afrykańska 1536r.
* Moskiewska 1555r.
* Wschodnia 1579r.
Praca najemna – świadczyli ją głównie pozbawieni ziemi chłopi.
Zmiany w rolnictwie:
Anglia
* XVI w. – zanik poddaństwa osobistego.
* Pd.-wsch. Anglia – dominowały drobne gospodarstwa rolne, z których feudałowie pobierali rentę od ich dzierżawców.
* Pn. Anglia i Szkocja – od XIV. stopniowo likwidowano drobne gospodarstwa a ich kosztem rozwijały się duże farmy specjalizujące się w hodowli owiec.
Akcja grodzenia:
* Chłopi i dzierżawcy oprócz uprawianej przez siebie ziemi w systemie pól otwartych(nie było to obszary zwarte i dostęp do nich miał każdy) użytkowali ziemię gminne.
* Wspólne pastwiska krępowały inicjatywę indywidualnych rolników, toteż tradycyjny ustrój rolny zaczął rozpadać się.
* Szlachta ogradzała pastwiska i przeznaczała je do hodowli owiec.
* Uczestniczyła w tej akcji szlachta i bogaci chłopi.
* W rezultacie doszło do całkowitej likwidacji ziem gminnych, gdyż chłopi pozbawieni prawa korzystania z użytków wspólnych nie byli w stanie utrzymać się.
* Część chłopów wyswobodziła się z dotychczasowych zależności gminnych i uzyskała większą swobodę gospodarowania.
* Powstały duże gospodarstwa towarowe o charakterze wyspecjalizowanym oraz podniosła się dochodowość rolnictwa.
* Zrujnowani chłopi najmowali się do pracy w większych gospodarstwach lub manufakturach.
* Pastwiska z reguły zakładano na gorszych ziemiach.
* W przemianach gospodarczych aktywnie uczestniczyła nowa szlachta.
Wzrost zależności chłopów:
XVI w. – w zach. Europie potrzeby konsumpcyjne przekraczały możliwości produkcyjne. Aby zaspokoić zapotrzebowanie importowano artykuły żywnościowe z krajów Europy wschodniej.
Rewolucja cen:
* Spowodowana napływem kruszców do Europy.
* Czynnik ten skłaniał do eksportu.
* W wyniku wzrostu cen spadły dochody szlachty żyjącej z czynszu.
* Nie mogła ona zmusić chłopów do płacenia wyższych czynszów, bo gospodarstwa chłopskie nie były w stanie podnieść swych dochodów.
* Łatwiej było wyegzekwować robociznę.
* Rosły więc rozmiary pańszczyzny.
* Chłopi odrabiając pańszczyznę używali własnych narzędzi, dzięki czemu w znacznej części ponosili koszty produkcji.
* Szlachta podnosiła dochody też zwiększając uprawiane obszary kosztem wspólnych użytków i zwiększając liczbę rąk do pracy.
* Powstają dzięki temu rozległe folwarki. W Europie śr.-wsch. obejmowały ok. ½ areału ziem uprawnych.
Wzrost zależności chłopów – wtórne poddaństwo:
* Władztwo dworskie – system oparty na gospodarce folwarczno-pańszczyźnianej.
* Panowało powszechne dziedziczne poddaństwo osobiste.
* Chłop był czasowym użytkownikiem ziemi, do której był przytwierdzony.
* Pan posiadał władzę: administracyjną, sądową i policyjną.
Niemcy i rugi chłopskie:
* Na wsch. od Łaby – władztwo dworskie.
* Na zach. od Łaby – władztwo gruntowe.
* Powiększanie folwarków przez zagarnianie ziem gminnych (almendy) i chłopskich.
* Chłopów zamieniano w poddanych użytkujących grunty pańskie.
* Na wielką skalę występowały w: Meklemburgii i Brandenburgii.
* Chłop traktowany był jako część inwentarza pana.
* Powiększano rozmiary pańszczyzny do 4, a nawet 6 dni w tygodniu.
* W XVIII w. rugi chłopskie przybrały ogromne rozmiary. Zmniejszyła się przez to liczba podatników i rekrutów do wojska.
* Władze państwowe w Prusach i Austrii ograniczały usuwanie chłopów, łagodziły poddaństwo i ciężary chłopskie.
* Umożliwiono chłopom odwoływanie się do urzędów i sądów państwowych, ograniczając możliwość karania chłopów przez sądy dominialne.
Gospodarka wschodnioeuropejska: przybrała charakter rolniczo-surowcowy. Bogaciła się szlachta, a obok niej inicjatywę w dziedzinie produkcji przejęło państwo, które tą drogą zamierzało zwiększyć swoje dochody.
Pierwsze negatywne objawy gospodarki folwarcznej (połowa XVIII w.):
* Dochód uzyskiwany z gospodarki znajdował się w rękach szlachty.
* Dochód w większej mierze przeznaczony był na konsumpcję.
* Kurczył się rynek wewnętrzny.
* Zaostrzeniu podległo poddaństwo chłopów, a formą protestu były liczne bunty.
Fizjokratyzm:
* Nowa teoria i szkoła ekonomiczna, która pojawiła się w XVIII w.
* Twórca: F. Quesnay.
* Wyrósł z opozycji burżuazji wobec istniejących struktur państwowo-gospodarczych i politycznych.
* Państwo:
* wkroczyło w sferę życia gospodarczego gospodarka miała służyć państwu.
* wprowadziło reglamentację i ograniczyło wszelką wolność gospodarczą.
* nadal było feudalne służyło przede wszystkim feudałom.
* Przeciwko takiemu układowi sił występowała burżuazja, darząca do przeprowadzenia reform i objęcia władzy. Z tego powodu propagowała idee antyfeudalne w postaci fizjokratyzmu.
* Fizjokraci za jedyne źródło bogactwa uważali rolnictwo,.
* Założenia systemu fizjokratycznego: wolność osobista, swoboda działania, wolna konkurencja, interes własny – uważany był za główny bodziec działalności gospodarczej.
* Powiększanie kapitałów jest głównym środkiem prowadzącym do pomnożenia pracy.
* We Francji ideę tą starał się wprowadzić Turgot. W 1776r. zniósł cechy i wprowadził wolność przemysłową – w wyniku oporu kół rządzących reforma została cofnięta.
[Następna strona...]
Przemiany społeczne w XVI-XVII
Okres monarchii absolutnej
* Wszyscy mieszkańcy kraju podporządkowani zostali państwu.
* Było to poddaństwo o charakterze publiczno-prawnym.
* Podział stanowy stał się anachroniczny, podziały społeczne stały się płynne.
* Zaczął kształtować się nowy podział społeczeństwa w oparciu o kryteria majątkowe.
* Państwo nakładało na wszystkich poddanych obowiązki i świadczenia nie licząc się z przywilejami stanowymi.
* Aktywny udział szlachty (zwłaszcza średniej) we wszystkich dziedzinach życia społecznego.
ANGLIA
Gentry
* Tzw. nowa szlachta.
* Między nią a mieszczaństwem istniała wspólnota interesów, co uzewnętrzniało się we wspólnej izbie w Parlamencie.
* Dokonujące się zmiany gospodarcze (w tym praktyka ogradzania) powodowały wzrost liczby bezrobotnych.
* Właściciele ziemscy starali się nie dopuścić do odpływu taniej siły roboczej.
Statut o terminatorach
* Regulował problemy pracy.
* Wprowadził przymus pracy dla każdego mężczyzny liczącego poniżej 30 lat.
* Umowa o pracę nie mogła być zawarta na okres krótszy niż 1 rok.
Krwawe ustawodawstwo
* Skierowane przeciwko włóczęgom.
* Ustawy:
* Henryka VIII z 1530r.
* Edwarda IV z 1547r.
* Elżbiety z 1572,1576,1597r.
* Wg tych ustaw sędziowie pokoju przeprowadzali lustrację żebraków w hrabstwie i wydawali pisemne licencje na żebranie w określonym okręgu.
* Za żebranie poza okręgiem groziła kara (przy schwytaniu):
I – areszt (od Jakuba I również przymusowe roboty)
II – chłosta + odcięcie połowy ucha
III – kara śmierci
* Na wsi pojawili się chłopi wzbogaceni.
* Obok arystokracji feudalnej pojawiła się szlachta czerpiąca z ziemi dochody o charakterze kapitalistycznym.
FRANCJA
Szlachta urzędnicza
* Bardzo dynamiczna grupa.
* Wywodziła się z mieszczan (byli bardzo aktywni gospodarczo i często wykształceni).
* Nabycie szlachectwa poprzez urząd było ułatwione w związku z praktyką kupowania urzędów.
* Wspólnota interesów z mieszczaństwem.
* We Francji istniało zjawisko odcinania się arystokracji od mieszczaństwa.
Szlachta
* Uprzywilejowana, z niej rekrutowali się wyłącznie niemal duchowni.
* Służba oficerska była zastrzeżona tylko dla nich.
Stan III
* Wszyscy nie należący do szlachty i duchowieństwa – i burżuazja i chłopi (ok. 96% społeczeństwa – z tego powodu identyfikował się z narodem).
* Bogate mieszczaństwo nabywało ziemię, taktując ją jako korzystną lokatę kapitału.
Znoszenie poddaństwa osobistego
* Proces ten rozpoczął się wcześnie.
* W XVI w. większość ludności chłopskiej była już osobiście wolna.
* W wschodniej części państwa utrzymało się poddaństwo osobiste, ograniczone tylko do pewnych ciężarów materialnych.
* Ludwik XVI w 1779r. zniósł poddaństwo osobiste w dobrach królewskich.
System dzierżaw
* Zmieniła się forma władania ziemią przez chłopów.
* Rozwinął się system dzierżawy:
Wieczysta
* Chłopi mogli nią swobodnie dysponować.
* W XVIII w. zatarła się różnica między dzierżawą a własnością.
* Dzierżawiąc duże obszary wielu chłopów wzbogaciło się.
Krótkoterminowa
* Chłopi płacili czynsz w naturze lub pieniądzach a czasem odrabiali pańszczyznę.
* Ten rodzaj dzierżawy był korzystny dla panów.
* Negatywnym następstwem był brak zainteresowania chłopów w podniesieniu wydajności ziemi.
* Państwo wynosiło korzyści z dzierżawy, pobierało bowiem opłaty za ich zawarcie.
Proces zagarniania ziem gminnych
* Rozpoczął się w XVII w.
* Dekret z 1669r. zezwalał panom za zabór 1/3 ziem gminnych.
* W rezultacie zmniejszyły się obszary pastwisk.
* Na chłopach głównie ciążyły podatki państwowe i obowiązek służby wojskowej.
NIEMCY
* W krajach niemieckich przenikanie nowych elementów do stanu szlacheckiego było bardzo powolne (zwłaszcza w urzędach i korpusie oficerskim).
* W niektórych terytoriach w okresie wojny 30-letniej znaczna część szlachty została zrujnowana (np. Brandenburgia).
* Władcy terytorialni zmienili wówczas swoją politykę, dając niższej szlachcie możliwości awansu w administracji i armii.
* W efekcie w Prusach i Austrii szlachta nie kwestionowała władzy absolutnej i przyzwyczaiła się do wiernej służby na rzecz panującego.
Mieszczaństwo
* Również nastąpiło zróżnicowanie.
* Dokonał się proces bogacenia górnych warstw tego stanu, które trybem życia zbliżyły się do arystokracji.
* Wzrostowi majątkowemu nie towarzyszył rozwój uprawnień politycznych (wręcz przeciwnie).
PRUSY
* Średni właściciele ziemscy od XVII w. zwani byli junkrami.
* 1718r. – zniesione zostało poddaństwo osobiste w dobrach szlacheckich, jego miejsce zajęło poddaństwo umiarkowane.
* Wg Landrechtu Pruskiego z 1794r. chłopi byli przytwierdzeni do ziemi i całkowicie uzależnieni od pana, co oznaczało pewien regres w porównaniu z wcześniejszymi zmianami.
AUSTRIA
Urbaria
* Spisy powinności chłopskich sporządzane za Marii Teresy.
Patent o robociznach z 1775r.
* Ujednolicił rozmiary pańszczyzny w poszczególnych terytoriach monarchii – wynosiła 3 dni tygodniowo, dla chłopów którzy byli posiadaczami gruntów (8-12 godz.).
Patenty Józefa II w sprawach chłopskich z 1781r. I
* Zniósł poddaństwo osobiste, które zastąpiono umiarkowanym.
* Polegało na tym, że chłop uzyskał prawo:
* zawierania małżeństw bez zgody pana
* swobodnego wyboru zawodu
* wychodu ze wsi, z tym, że pozostając nadal poddanym miał obowiązek odbywania służby wojskowej. Od 1785r. chcąc opuścić wieś musiał uiścić wychodne i pozostawić następcę.
II – Patent o sądownictwie
* Jeśli wymierzona wobec chłopa kara aresztu przekracza 8 dni, wymaga zgody urzędu obwodowego – wprowadził kontrolę urzędu państwowego nad sądownictwem dominialnym.
III – Patent o postępowaniu w sporach pomiędzy panem a poddanymi
* W sporach takich istniała możliwość odwołania się od orzeczenia pańskiego do urzędu obwodowego.
* Chłopi stawający przed sądem państwowym mogli bezpłatnie korzystać z pomocy specjalnych adwokatów, ustanowionych dla poddanych.
Grunty dominialne i rustykalne
* Dominialne – pańskie.
* Rustykalne – chłopskie.
* Gdyby poddany opuścił ziemię musiała ona być oddana innemu chłopu.
* Wśród gruntów rustykalnych wyodrębniono grunty wykupne – pan mógł je odstąpić chłopom na własność użytkową za określoną cenę, chłop mógł swobodnie dysponować tymi gruntami.
Nowy system podatkowy
* Związany z oczynszowaniem chłopów i zniesieniem pańszczyzny.
* Chłopom miało przypaść 70% dochodów z reszty mieli płacić podatek na rzecz państwa i czynsz panom.
* Wraz ze śmiercią twórcy – Józefa II został zniesiony.
ROSJA
XVII w. 2 grupy ludności:
* Ludzie służebni – ich obowiązkiem była służba wojskowa.
* Ludzie obciążeni powinnościami na rzecz państwa (tiagłyje ludi) – ludność miast i chłopi.
Szlachta
* 1682r. – zniesienie miestniczestwa. Okazało się ono przeżytkiem ograniczającym swobodę cara przy nadawaniu godności.
* Za Piotra I powstał jednolity stan zamknięty szlachecki (ukaz o jedynospadkobraniu z 1714r.).
* Nie zaliczono do niego zubożałych potomków dworian i dzieci bojarskich, którzy jako jednodworcy uzyskali stanowisko zbliżone do chłopów.
* Tabela o rangach z 1722r. ustanowiła hierarchię służbową cywilną i wojskową. Umożliwiła przenikanie do stanu szlacheckiego osób innego pochodzenia.
* Szlachectwo można było uzyskać przez nadanie carskie lub w następstwie uzyskania orderu.
Obowiązek służby państwowej szlachty
* Obowiązek służby państwowej (w armii, flocie i w służbie cywilnej – do tej dopuszczono tylko niewielką część szlachty).
* Dożywotnia.
* Rozpoczynała się od 15 roku życia.
* Na młodzież szl. nałożono obowiązek zdobywania umiejętności czytania i pisania.
* Anna skróciła czas trwania służby do 25 lat i tylko 1 syn szlachecki był od tej służby zwolniony.
* Piotr III w 1762r. zniósł obowiązkową służbę dla szlachty.
Przywileje
dla szlachty
* Uprzywilejowane stanowisko szlachty potwierdzał przywilej Katarzyny II z 1785r.
* Nie wolno było wobec szlachty stosować kar cielesnych.
* Zwolnienia podatkowe.
* Wyłączność funkcji oficerskich.
* XVIII w. – uregulowano prawo szlachty do ziemi.
* Na mocy ukazu z 1714r. grunty dziedziczyć mógł tylko 1 z synów szlacheckich – miało to zapobiec rozdrobnieniu wielkiej własności ziemskiej i zwiększaniu wyzysku chłopów przez zubożą szlachtę (ukaz zniesiony w 1731r.).
* Anna zakazała nieszlachcicom nabywania dóbr ziemskich.
* Katarzyna II ustaliła, że dobra nieruchome i chłopów pańszczyźnianych może posiadać wyłącznie szlachta
* Szlachcie wolno było nabywać domy w mieście i w pewnym zakresie zajmować się handlem produktami rolnymi w kraju i za granicą (głównie zboże).
Popieranie rozwoju manufaktur
* W czasie panowania Piotra I kupcy rosyjscy uzyskali prawo nabywania manufaktur.
* Kupujący manufaktury otrzymywali pożyczki i ulgi podatkowe.
* Można też było uzyskać manufakturę bezpłatnie pod warunkiem wprowadzenia udoskonaleń i rozbudowy.
* W celu zapewnienia manufakturom rąk do pracy kupcy mogli nabywać wsie wraz z chłopami, którzy należeli odtąd do manufaktury – chłopi posesyjni.
Mieszczanie
* Ludność miast już w XVII w. dzieliła się na dwie grupy wg kryterium majątkowego:
* kupców
* czarnych ludzi posadskich
* Posadskije ludi uzyskali nazwę mieszczan.
* W 1721r. podzieleni zostali na regularnych (należący do gildii kupcy i rzemieślnicy) i nieregularnych.
* Tylko regularni posiadali prawa polityczne i uczestniczyli wyborach władz miejskich.
* 1753r. – zniesienie w wewnętrznych ceł, dzięki czemu mógł rozwinąć się ogólnokrajowy rynek (nastąpiło to w Rosji wcześniej niż w Europie zachodniej).
Przywilej dla miast z 1725r.
Podział mieszczan na kategorie
* Wydany przez Katarzynę II.
* Dzielił ludność miejską, tworzącą zamknięty stan na 6 kategorii, z których każda nmiała inny zakres praw i obowiązków. Byli to:
1. Rzeczywiści obywatele miejscy (posiadacze nieruchomości w mieście).
2. Kupcy, podzieleni na trzy gildie w zależności od zamożności, przy czym należącym do gildii:
* I – wolno było prowadzić handel detaliczny i hurtowy w kraju i za granicą
* II – handel tylko na terenie Rosji
* III – tylko hsandel detaliczny w mieście lub powiecie
1. Rzemieślnicy cechowi.
2. Kupcy cudzoziemscy (pochodzący z innych miast).
3. Znamienici obywatele (do tej kategorii należały m.in. osoby uprawiające wolne zawody).
4. Posadscy, czyli wszyscy inni, którzy utrzymywali się z własnej pracy.
1.
* Podział mieszczan na kategorie uniemożliwił powstanie w Rosji zwartego stanu mieszczańskiego.
* W 1. połowie XVIII – mieszczanie pozbawieni byli prawa posiadania majątków ziemskich i chłopów pańszczyźnianych (z wyjątkiem manufaktur).
[Następna strona...]
Chłopi w Rosji:
Trzy grupy chłopów:
1. Chłopi państwowi, do których należeli:
a) chłopi zamieszkujący w dobrach państwowych.
* Korzystali z pewnej swobody w gospodarowaniu ziemią.
* Płacili czynsz do skarbu państwa, podatki i dostarczali rekrutów.
* Kiedy w połowie XVIII w. wprowadzono podatek poduszny (płacony od każdej osoby płci męskiej), ich położenie uległo pogorszeniu, bowiem rozmiary nadziałów ziemskich dostosowano do ilości dusz w gospodarstwie chłopskim.
* Posiadali własny samorząd gminny na czele ze starostą.
* W 2. połowie XVIII w. ich liczba zmalała wskutek licznych nadań jakie Katarzyna II i Paweł I czynili na rzecz szlachty.
b) jednodworcy
* Zrównani zostali z chłopami państwowymi od kiedy Piotr I obciążył ich podusznym.
* Potomkowie wolnych drobnych posiadaczy ziemskich, którzy otrzymali ziemię na terenach przygranicznych, przeważnie z obowiązkiem obrony granic;
c) chłopi domenialni
* Wywodzili się z dóbr cerkiewnych, które po sekularyzacji przeszły pod zarząd Kolegium Domen Państwowych.
d) chłopi dworscy
* Zamieszkiwali w dobrach, z których dochody przeznaczone były na utrzymanie dworu.
* Od 1797r. zwani byli chłopami apanażowymi, ponieważ stanowili osobistą własność rodziny carskiej.
2. Chłopi posesyjni
* Grupa chłopów powstała w 1721r., kiedy właścicielom manufaktur zezwolono na nabywanie wsi wraz z chłopami pod warunkiem, że zarówno wsie jak i chłopi będą przynależnością manufakty.
* Pańszczyznę odrabiali w manufakturze.
3. Chłopi prywatni
* Zamieszkiwali dobra feudałów.
* Liczebnie przeważali nad innymi grupami.
* W największym stopniu byli eksploatowani.
* Przedmiotem handlu zagranicznego było zboże szlachta chcąc zwiększyć dochody potęgowała wyzysk chłopów. Zwiększył się stopień zależności osobistej chłopa od pana.
* W połowie XVIII w. chłopi zostali uznani za własność pana — odtąd chłop był przytwierdzony nie tylko do ziemi ale i do osoby pana, zatem mógł być sprzedany, darowany itp.
*
o W 1765 r. szlachcie przyznano prawo zsyłania chłopów za karę na Syberię.
o Położenie chłopów było powodem wielu powstań:
* 1705 – 1706 – powstanie astrachańskie
* 1707- 1708 – powstanie Kondratija Buławina nad Donem
* 1705 – 1711 – powstanie Baszkirów
* W 2. połowie XVIII w. powstania nasiliły się.
* 1773 – 1775 powstanie Jemieliana Pugaczowa.
* Wybuchło na Uralu i objęło ludność Powołża.
* Pugaczow podawał się za Piotra III i jako samozwaniec zjednał sobie wielu zwolenników.
* Po pokonaniu powstania wzrósł w Rosji ucisk chłopów.
* W czasach panowania Pawła I (1796-1801) ruchy chłopskie objęły ponad połowę guberni rosyjskich, co skłoniło cara do pewnych regulacji: w 1797r. wprowadzono ukaz o 3-dniowej pańszczyźnie, czego w praktyce szlachta nie przestrzegała.
No tags for this post.